ჯონათან ფოქსი
ეთნორელიგიური კონფლიქტები მესამე სამყაროში: რელიგიის როგორც კონფლიქტის მიზეზის როლი

Jonathan Fox. Ethnoreligious Conflicts in the Third World: The Role of Religion as a Cause of Conflict (Nationalism and Ethnic Politics, Vol.9, No.1, Spring 2003, pp.101-125. Published by Frank Cass, London)


ამ გამოკვლევაში გამოთქმულია მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ კამათი პოლიტიკაში რელიგის მნიშვნელობის შესახებ, ნაწილობრივ, გაპირობებულია შემდეგი ფაქტით: რელიგია განსხვავებულ როლს ასრულებს, ერთის მხრივ, მესამე სამყაროში და, მეორეს მხრივ, დასავლეთისა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის სახელმწიფოებში. შესაბამისად, კამათი მიმდინარეობს იმ მეცნიერთა შორის, რომლებიც ყურადღებას მსოფლიოს ამ განსხვავებულ ნაწილებზე ამახვილებენ. რისკის ქვეშ მყოფი უმცირესობებისა და არშემდგარი სახელმწიფოების შესახებ არსებული მონაცემები ცხადყოფს, რომ რელიგიის მნიშვნელობა გაცილებით დიდია მესამე სამყაროში და რომ 1990-იან წლებამდე რელიგიური ხასიათისა იყო მესამე სამყაროს კონფლიქტების უმრავლესობა, 1990-იან წლებში კი ვითარება შეიცვალა და რელიგიური ხასიათი შეიძინა კონფლიქტთა უმეტესობამ დასავლეთისა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის ქვეყნებში.




მიუხედავად იმისა, რომ მედიამ, მეცნიერებმა და პოლიტიკოსებმა დაიწყეს ყურადღების გამახვილება რელიგიაზე, როგორც კონფლიქტის მიზეზზე, რელიგიის აღიარება კონფლიქტის მიზეზად, აგრეთვე მისი გავლენის საკითხი პოლიტიკასა და საზოგადოებაზე მაინც საკამათოა. მრავალი მეცნიერი, ადრე თუ დღეს, ამტკიცებს, რომ თანამედროვე პერიოდში რელიგია არ ახდენს გავლენას საზოგადოებრივ სფეროზე; ზოგის აზრით კი მისი გავლენა პირად სფეროზეც მცირდება. ავტორი ცდილობს დაასაბუთოს, რომ ამ განსხვავებულ შეხედულებათა ერთ-ერთი მიზეზია კონფლიქტში რელიგიის როლის განსხვავებულობა მესამე სამყაროში, დასავლურ დემოკრატიებსა და ყოფილ საბჭოთაAბლოკში [1]. აქედან გამომდინარე, ისინი, ვინც შეისწავლიან მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონს, შეიძლება მივიდნენ სხვადასხვა დასკვნამდე კონფლიქტზე რელიგიის გავლენის საკითხთან დაკავშირებით. ეს არგუმენტი შემოწმებულია 1990-იანი წლების ეთნიკური კონფლიქტების მოშველიებით, მონაცემთა ორი ბაზის გამოყენებით: უმცირესობები რისკის ქვეშ და არშემდგარი სახელმწიფო. მონაცემთა ორივე ეს ბაზა კომბინირებულია რელიგიის შესახებ დამოუკიდებლად შეგროვილ მონაცემებთან.

რელიგიური აღორძინება სეკულარიზაციის საპირისპიროდ

დღეს რელიგიის მნიშვნელობის პრობლემაზე კამათის ერთ-ერთი მიმართულებაა მსჯელობა იმის თაობაზე, რა გავლენა ჰქონდა და აქვს თანამედროვეობას რელიგიაზე. 1950-იანი და 1960-იანი წლების პოლიტიკური მეცნიერების წარმომადგენელთა უმრავლესობა იზიარებდა მოდერნიზაციის სკოლის თვალსაზრისს, რომელიც ამტკიცებდა, რომ დღეს ისეთი ძირეული ფაქტორები, როგორებიცაა ეთნიკურობა და რელიგია, თანდათან კარგავენ მნიშვნელობას [2]. მოდერნიზაციის თეორია ყურადღებას ამახვილებდა ეთნიკურობაზე, რომელიც აშკარად მოიცავდა რელიგიასაც. რელიგიის საკითხზე მოდერნიზაციის თეორეტიკოსთა შეხედულებების მშვენიერ მიმოხილვაში Sahliyeh აღნიშნავს:
სოციალური განვითარების შემსწავლელნი ვარაუდობდნენ, რომ განათლება, ურბანიზაცია, დასაქმების თანამედროვე შესაძლებლობები, ტექნოლოგია, მეცნიერული მიღწევები, ასევე ახალი და უფრო რთული სოციალური ორგანიზაციები, აუცილებლად მიგვიყვანდა სეკულარიზაციის გავრცელებამდე, პლურალიზმამდე და პოლიტიკურ დიფერენციაციამდე მთელი მსოფლიოს მასშტაბით. სავარაუდოდ, ეს ცვლილებები გამოიწვევდა აგრეთვე ახალი ფასეულობებისა და თანამედროვე ცხოვრების სტილის ათვისებას, რომელიც მკვეთრად დაუპირისპირდებოდა რელიგიურ ტრადიციებს. ფიქრობდნენ, რომ მოდერნიზაციის გავრცელებასთან ერთად ტრადიციული რელიგიური ინსტიტუტები დაკნინდებოდა ან გაქრებოდა; სხვადასხვა კულტურა და საზოგადოება გათავისუფლდებოდა რელიგიის მარწუხებისაგან. კოლექტიური მოქმედების, სოციალური კონტროლისა და პოლიტიკური მობილიზაციის ძალის ნაცვლად რელიგია, უბრალოდ, ინდივიდის კერძო საქმედ იქცეოდა [3].

მაგრამ 1970-იანი წლების მიწურულს ამ თეორიამ დაკარგა მხარდაჭერა პოლიტიკური მეცნიერების წარმომადგენელთა შორის, ეთნიკური კონფლიქტების მდგრადობისა და პოლიტიკაზე რელიგიის აშკარა გავლენის გამო, რომლის ნათელი გამოხატულება იყო რელიგიური უფლებების აღორძინება ამერიკის შეერთებულ შტატებში და ირანის რევოლუცია. მიუხედავად ამისა, ვაკოს (Waco, ტექსასი) 1993 წლის მოვლენებამდე მეცნიერთა მცირე ნაწილი თუ მიიჩნევდა დასავლეთში რელიგიურ ძალადობას სხვა რამედ, თუ არა ეპიფენომენად [4].
საერთაშორისო ურთიერთობების სფერო, ანალოგიური მიზეზების გამო, აგრძელებდა რელიგიის იგნორირებას. პოლიტიკური მეცნიერებისაგან განსხვავებით, საერთაშორისო ურთიერთობათა მკვლევარებს არა აქვთ ფორმალური თეორია იმის თაობაზე, თუ რატომაა რელიგია ნაკლებმნიშვნელოვანი; ეს, უბრალოდ, ასეა მიჩნეული [5]. 2001 წლის 11 სექტემბრის მოვლენების შემდეგაც კი ბევრი ცდილობდა, რელიგიური შეფერილობის მქონე ძალადობის ეს აშკარა გამოვლინება ტერორიზმის უფრო ნეიტრალურ კატეგორიაში გადაეყვანა. ეს შეესაბამება საერთაშორისო ურთიერთობების იმ ტენდენციას, რომ რელიგიური გავლენები, თუკი მათ საერთოდ ვაღიარებთ, სხვა, უფრო "მსუბუქ" კატეგორიებში უნდა მოვაქციოთ [6]. ამ ფენომენის სხვა მაგალითია კამათი "ცივილიზაციათა შეჯახების" თაობაზე, რომელიც, როგორც ქვემოთ დავინახავთ, შეეხო რელიგიას, მაგრამ, უმეტესწილად, მოახერხა თავიდან აეცილებინა თავად სიტყვა "რელიგიის" გამოყენება და ჩაანაცვლა იგი უფრო ნეიტრალური ტერმინებით, როგორიცაა კულტურა და ცივილიზაცია. სამოქალაქო ომისადმი მიძღვნილი ნაშრომების უმეტესობა ასევე არ ეხება რელიგიურ საკითხებს [7], სხვადასხვა მარქსისტულ კვლევებში კი პირდაპირ უარყოფილია რელიგიის მნიშვნელობა.
რელიგიის მნიშვნელობის უარყოფა ასევე გაბატონებული იყო სოციოლოგიის სფეროში. სულ უკანასკნელ ხანებამდე სოციოლოგიის ძირითადი მიმართულება მიიჩნევდა, რომ რელიგია შეუსაბამოა თანამედროვე პოლიტიკასა და საზოგადოებასთან [8]. სოციოლოგიური თეორია თანამედროვე ეპოქაში რელიგიის უმნიშვნელო როლის შესახებ, რომელიც სეკულარიზაციის თეორიის სახელითაა ცნობილი, სამი მნიშვნელოვანი ასპექტით განსხვავდება მოდერნიზაციის თეორიისაგან. პირველი, სეკულარიზაციის თეორია ყურადღებას ამახვილებს რელიგიაზე და არა ეთნიკურობაზე. მეორე, იმ სოციოლოგებმა, რომელთაც აღიარეს, რომ რელიგიას დღეს არსებითი მნიშვნელობა აქვს, ეს, სულ მცირე, ათი წლით გვიან გააკეთეს, ვიდრე პოლიტიკის მკვლევარებმა. მესამე, მრავალი სოციოლოგი ჯერ კიდევ ამტკიცებს, რომ რელიგიის ფაქტორი არაარსებითია თანამედროვე საზოგადოებაში.
სოციოლოგებს შორის სეკულარიზაციის თეორიის ირგვლივ მიმდინარე დებატებს მთლიანად ეძღვნება და ასახავს რელიგიის სოციოლოგიის [9] უკანასკნელი გამოცემა.
კამათი ორ ძირითად საკითხზე მიმდინარეობს. პირველი: რას ნიშნავს სეკულარიზაცია - რელიგიურობის დაკნინებას ხალხში, ანუ იმას, რომ ხალხი სულ უფრო ნაკლებრელიგიური ხდება, თუ რელიგიის გავლენის შემცირებას პოლიტიკასა და სოციალურ ინსტიტუტებზე? მეორე: რეალურად მიმდინარეობს თუ არა რომელიმე ამ პროცესთაგანი? ზოგი ამტკიცებს, რომ ახლა ხალხი ისევე, ან უფრო მეტად რელიგიურია, ვიდრე წარსულში იყო - ან იმიტომ, რომ რელიგიურობა იზრდება [10], ან იმიტომ, რომ წარსულში რწმენის სიმტკიცე გაზვიადებულადაა წარმოდგენილი [11]. ამის საწინააღმდეგოდ, სხვები ამტკიცებენ, რომ რელიგიურობა დაქვეითების გზით მიდის [12]. მწვავედ კამათობენ იმის შესახებაც, ინარჩუნებს თუ არა რელიგია გავლენას სოციალურ და პოლიტიკურ ინსტიტუტებზე. Karel Dobbelaere-ის პოზიციის თანახმად, რელიგიის გავლენა თანდათანობით შემცირდა და უმნიშვნელო გახდა [13]. სხვების - ნაკლებად რადიკალურების - აზრით, რელიგიის გავლენა იმიტომ მცირდება, რომ იკლებს რელიგიური ხელისუფლების სტრუქტურების ზეგავლენა [14] და რელიგია საზოგადოებრივი სფეროდან კერძო, პირად სფეროში ინაცვლებს [15]. ისინი, ვინც თვლიან, რომ რელიგიას ჯერ კიდევ მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს, ამტკიცებენ, რომ თანამედროვეობამ შეცვალა, მაგრამ ვერ გააქრო რელიგიის როლი საზოგადოებაში [16].
ორივე პოზიციაზე მდგომ სოციოლოგებს აერთიანებს ის გარემოება, რომ ისინი ყურადღებას ამახვილებენ ზოგადად დასავლურ სახელმწიფოებზე, კონკრეტულად კი აშშ-ზე. იმ დროს, როდესაც დასავლეთში რელიგიის როლის პრობლემა საკამათოა, არადასავლეთის შემსწავლელთაგან ცოტა ვინმე თუ იტყვის, რომ რელიგია აღარ არის მნიშვნელოვანი. მაგალითად, ძნელია წარმოიდგინო ახლო აღმოსავლეთის ექსპერტი, რომელიც ამტკიცებს, რომ ზოგადად რელიგია, კონკრეტულად კი ისლამი, არავითარ როლს არ თამაშობს რეგიონის საზოგადოებაში, პოლიტიკასა და კონფლიქტებში. ამის მსგავსად, ძნელი იქნება აზიის სპეციალისტი აიძულო, რელიგიის გათვალისწინების გარეშე ახსნას რეგიონის კონფლიქტები, განსაკუთრებით - შრი ლანკისა და ქაშმირის (ინდოეთი). ექსპერტი აფრიკის საკითხებში ვერ შეძლებს სუდანის სამოქალაქო ომის იგნორირებას, ხოლო ექსპერტს ლათინური ამერიკის საკითხებში დასჭირდება კათოლიკური ეკლესიის როლისა და გათავისუფლების თეოლოგიის გათვალისწინება. ამრიგად, მკვლევართათვის, რომლებიც სწავლობენ მესამე სამყაროს ამ და სხვა რეგიონებს, მტკიცებას არ საჭიროებს ის ფაქტი, რომ რელიგია ინარჩუნებს მნიშვნელობას, ერთის მხრივ, ხალხის რელიგიურობის, ხოლო მეორე მხრივ, პოლიტიკურ და სოციალურ ინსტიტუტებზე თავისი გავლენის გამო. უბრალოდ, ეს მიღებულია როგორც მოცემულობა.
გარდა ამისა, ლიტერატურაში სულ უფრო ხშირად გვხვდება მტკიცება, რომ თანამედროვეობამ რელიგიის დამცრობის ნაცვლად მისი აღორძინება და გამოცოცხლება გამოიწვია. თანამედროვეობისათვის შინაგანად დამახასიათებელმა რამდენიმე პროცესმა განამტკიცა რელიგიის როლი პოლიტიკასა და საზოგადოებაში. მიუხედავად იმისა, რომ ეს, უდაოდ, უნივერსალური მოვლენაა, მასზე, ძირითადად, არადასავლური სამყაროს მკვლევრები საუბრობენ.
როგორც არ უნდა იყოს, მრავალი მიზეზი არსებობს იმის სათქმელად, რომ თანამედროვეობამ გამოიწვია რელიგიის გავლენის ზრდა საზოგადოებასა და პოლიტიკაში. პირველი, ხელისუფლებებმა, განსაკუთრებით მესამე სამყაროში, რომლებიც ხელმძღვანელობდნენ თანამედროვე დასავლური პოლიტიკური და ეკონომიკური იდეოლოგიებით, ვერ შეასრულეს პოლიტიკური სამართლიანობისა და ეკონომიკური აყვავების დაპირებები. ამან მათი ლეგიტიმურობას ძირი გამოუთხრა; ამას მოჰყვა პოლიტიკური და იდეოლოგიური ვაკუუმი, რომლის შევსებაც რელიგიურმა მოძრაობებმა დაიწყეს [17]. მეორე, მრავალი ადამიანი, რომელთაც ტრადიციებისა და ტრადიციული ცხოვრების წესის რღვევის გამო მოუხდათ გადაადგილება და საცხოვრებელი ადგილის შეცვლა, გაუცხოების დაძლევას ცდილობს რელიგიისაკენ მიბრუნებით [18]. მესამე, როგორც სახელმწიფოებმა, ასევე რელიგიურმა ორგანიზაციებმა განავრცეს თავიანთი გავლენის სფეროები, რასაც შედეგად მოჰყვა მათ შორის დაპირისპირების გამძაფრება [19]. მეოთხე, თანამედროვე საკომუნიკაციო საშუალებებმა მსოფლიო უფრო "დაავიწროვა", რამაც რელიგიურ მოძრაობებს ერთმანეთის მოქმედებათა გაცნობის, ფართომასშტაბიანი ურთიერთობისა და თვითორგანიზების საშუალება მისცა [20]. მეხუთე, რწმენის თავისუფლების თანამედროვე ცნებამ ადამიანებს რელიგიის არჩევის საშუალება შეუქმნა, რამაც განაპირობა რელიგიური ინსტიტუტების ძალისხმევის გააქტიურება პოტენციური მიმდევრების მისაზიდად. ზოგიერთის მტკიცებით, ამას შედეგად რელიგიურობის ზრდა მოჰყვა [21]. და ბოლოს, კოლონიალიზმმა და ერი-სახელმწიფოების შექმნამ განამტკიცა ეთნიკური და ნაციონალური იდენტურობები, რომლებიც ხშირად დაკავშირებულია რელიგიურ იდენტურობებთან [22].
ამის გათვალისწინებით უნდა დავსვათ კითხვა: მსოფლიოს განსხვავებული აღქმა ხომ არ არის გაპირობებული იმით, თუ მსოფლიოს რომელ ნაწილს იკვლევს ესა თუ ის მეცნიერი. სხვაგვარად, მრავალი დასავლელი მეცნიერის მიერ რელიგიის მნიშვნელობის უგულებელყოფის მიზეზია ყურადღების გამახვილება დასავლეთზე, სადაც რელიგიის გავლენა პოლიტიკაზე და საზოგადოებაზე, შესაძლოა, ნაკლებია, ან ნაკლებად მკაფიოა, ვიდრე არადასავლურ სამყაროში. ამის საპირისპიროდ, მეცნიერები, რომლებიც ყურადღებას არადასავლურ სამყაროზე ამახვილებენ, რელიგიას მნიშვნელოვნად მიიჩნევენ და ვერ ამჩნევენ იმას, რომ ის ნაკლებ მნიშვნელოვანია დასავლეთში.

ცივილიზაციები, ანუ ერები და რეალიზმი

რელიგიის მნიშვნელობის შესახებ კამათი გაამწვავა ს. ჰანთინგტონის ცივილიზაციათა შეჯახების თეორიამ [23]. ჰანთინგტონი ამტკიცებს, რომ ცივი ომის დასრულებასთან ერთად კონფლიქტთა უმეტესობა აღმოცენდება ცივილიზაციებს შორის, რომელთაც ის განმარტავს როგორც
ადამიანთა უმაღლეს კულტურულ ერთობასა და კულტურული იდენტურობის ყველაზე ფართო დონეს, რაც ადამიანებს განასხვავებს სხვა სახეობებისაგან. ცივილიზაცია განისაზღვრება საერთო ენით, ისტორიით, რელიგიით, ჩვევებით, ინსტიტუტებითა და ხალხის სუბიექტური თვითიდენტიფიკაციით [24].
ის ჩამოთვლის რვა მთავარ ცივილიზაციას: დასავლურს, კონფუციურს/ჩინურს, იაპონურს, მუსლიმურს, ინდურს, სლავურ-ორთოდოქსულს, ლათინურამერიკულს და, "შესაძლოა", აფრიკულს. ეს ცივილიზაციები, გარდა აფრიკულისა, ჰანთინგტონის განსაზღვრების შესაბამისად, ემყარება რელიგიას, როგორც ერთ-ერთ მსაზღვრელს, ზოგი კი მთლიანად რელიგიით განისაზღვრება [25].
ჰანთინგტონის მრავალ მტკიცებას ბევრი მოწინააღმდეგე გამოუჩნდა. ჰანთინგტონის წინააღმდეგ ერთ-ერთი მთავარი არგუმენტი ისაა, რომ ფაქტორები, რომლებიც დომინირებდნენ კონფლიქტებში ცივი ომის დროს, შეინარჩუნებენ ასეთსავე როლს ცივი ომის შემდგომ ეპოქაში. აქ იგულისხმება ტრადიციულ ძალთა ბალანსი და რეალპოლიტიკა [26], ასევე ნაციონალიზმი [27]. მეორე მთავარი არგუმენტი ისაა, რომ ჰანთინგტონის ცივილიზაციები არ არიან ერთიანნი და კონფლიქტები უფრო ხშირად მათ შიგნით აღმოცენდება, ვიდრე მათ შორის [28]. ეს არგუმენტი განსაკუთრებით მუსლიმურ ცივილიზაციასთან მიმართებაში გამოიყენება [29].
მრავალრიცხოვან ლიტერატურაში შემოთავაზებულია რამდენიმე მიგნება ამ არგუმენტების სასარგებლოდ. პირველი, ცივილიზაციათაშორისი კონფლიქტები - როგორც ადგილობრივი, ასევე საერთაშორისო - უფრო იშვიათად აღმოცენდება, ვიდრე შიდაცივილიზაციური კონფლიქტები [30]. მეორე, კონფლიქტთა გავრცელება და დინამიკა მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა ცივი ომის დასრულებასთან ერთად [31]. მესამე, პოლიტიკურ ფაქტორებს უფრო დიდი გავლენა აქვს კონფლიქტზე, ვიდრე კულტურულ ფაქტორებს [32]. მეოთხე, კულტურის გავლენა კონფლიქტზე არ არის ერთგვაროვანი [33]. ბოლოს - და ეს, შესაძლოა, ყველაზე საინტერესოა - თუ ეთნიკურ კონფლიქტს მხოლოდ დასავლური პერსპექტივიდან განვიხილავთ, იმ კონფლიქტებზე დაკვირვებით, რომლებშიც მხოლოდ დასავლური ჯგუფები არიან ჩართული, შეიძლება მოგვეჩვენოს, რომ ჰანთინგტონი მართალია. მაგრამ როდესაც ეთნიკურ კონფლიქტს გლობალურად შევხედავთ ან მუსლიმური ცივილიზაციის პერსპექტივიდან შევაფასებთ (ანუ განვიხილავთ კონფლიქტებს, რომლებშიც მუსლიმური ჯგუფებია ჩართული), მაშინ მისი არგუმენტების სასარგებლოდ ბევრს ვერაფერს ვიტყვით [34]. ამრიგად, ისევე როგორც კამათი თანამედროვე ეპოქაში რელიგიის როლის შესახებ, ჰანთინგტონის ცივილიზაციათა თეორიაც დასავლური თვალთახედვის გავლენას განიცდის.
უნდა აღინიშნოს ჰანთინგტონის სამი პასუხი მრავალრიცხოვანი კრიტიკოსებიდან სამის - Russet-ის, Oneal-ისა და Cox-ის შენიშვნებზე: პერიოდი, რომელსაც ისინი აანალიზებენ, სრულდება 1992 წლით, ცივი ომის დასრულების მომენტით; გამოკვლევაში ყურადღება გამახვილებულია მხოლოდ სამხედრო უთანხმოებაზე; სახელმწიფოს შიდა კონფლიქტები კონფლიქტების უმცირესობას შეადგენს [35]. ეს კრიტიკა არ ეხება აქ წარმოდგენილ გამოკვლევას, რომელიც ეფუძნება 1990-იანი წლების შუა ხანების, ცივი ომის შემდგომი ეპოქის მონაცემებს და ეძღვნება ეთნიკურ კონფლიქტს, რომელიც არის საშინაო და არა სახელმწიფოთაშორისი კონფლიქტის სახე. თუ შეიძლება ვამტკიცოთ, რომ ეთნიკური კონფლიქტი შიდა კონფლიქტის სახეობაა, ისევე როგორც სამხედრო დაპირისპირებაა საერთაშორისო კონფლიქტის სახეობა, მაშინ იმის მტკიცებაც შეიძლება, რომ ყველა შიდაცივილიზაციური კონფლიქტი, ამავე დროს, ეთნიკური კონფლიქტია. ეს იმიტომ, რომ ჰანთინგტონის ცივილიზაციები მრავალი მსგავსი ეთნიკური ჯგუფის ერთობლიობაა. ამგვარად, ნებისმიერი ცივილიზაციური კონფლიქტი უნდა წარმოადგენდეს კონფლიქტს განსხვავებულ ეთნიკურ ჯგუფებს შორის; თავად ჰანთინგტონი ამტკიცებს, რომ შიდა კონფლიქტები შეადგენენ ცივი ომის შემდგომი კონფლიქტების უმრავლესობას [36]. როგორც Russet, Oneal და Cox [37] აღნიშნავენ, მათ მსგავსად, ჰანთინგტონიც იყენებს ისტორიას, რათა "ნათელი მოჰფინოს მომავალს"; მართებულია შეკითხვა იმის შესახებ, თუ რომელი მეთოდის გამოყენებით უნდა გაკეთდეს ეს - რაოდენობრივის თუ რომელიმე სხვის? როდესაც ვიყენებთ რაოდენობრივ მეთოდს, ანალიზი დაეფუძნება კონფლიქტის კონკრეტულ სახეობას, რადგანაც მონაცემთა უმეტესობა ინფორმაციას მხოლოდ გარკვეული ტიპის კონფლიქტებზე შეიცავს. გარდა ამისა, გამოკვლევაში გაანალიზებულია მონაცემთა ორი ბაზა, რაოდენობრივი კვლევების საზოგადოდ ცნობილი და აღიარებული შეზღუდულობის გათვალისწინებით. მონაცემთა ორივე ბაზა მხოლოდ ეთნიკური კონფლიქტით შემოიფარგლება. საბოლოოდ, როგორც ეს ზემოთ ითქვა და როგორც ამას Russet, Oneal და Cox [38] აღნიშნავენ, ჰანთინგტონის თეორიის საწინააღმდეგო მოსაზრებები ჭარბობს მომხრეთა მოსაზრებებს. ისინი ემყარება მრავალრიცხოვან რაოდენობრივ გამოკვლევებს, რომლებიც მოიცავს რამდენიმე ტიპის საერთაშორისო და შიდა კონფლიქტებს.
როგორც არ უნდა იყოს, დღესაც დავის საგანია ჰანთინგტონის თეორიის დებულება იმის თაობაზე, რომ ცივილიზაციები წარმოადგენენ კონფლიქტების საფუძველს ცივი ომის შემდგომ პერიოდში; სამაგიეროდ, კონფლიქტზე რელიგიის გავლენის საკითხი ნაკლებად საკამათოა. როგორც წესი, ისინი, ვინც ამტკიცებენ, რომ კონფლიქტი სუბცივილიზაციური იქნება, არ კამათობენ რელიგიის, როგორც კონფლიქტის შესაძლო საფუძვლის თაობაზე. მაგალითად, Anthony D. Smith ამტკიცებს, რომ ნაციონალიზმის საწყისები რელიგიაშია საძიებელი [39], Shirleen Hunt კი ყურადღებას ამახვილებს მუსლიმურ სახელმწიფოებში რწმენასა და სეკულარიზმს შორის არსებულ დაძაბულობაზე, როგორც კონფლიქტის საფუძველზე [40]. Fred Halliday ასევე მიუთითებს ისლამის როლზე ოპოზიციურ მოძრაობებში [41]. არსებობს რელიგიისა და კონფლიქტის ერთმანეთთან დამაკავშირებელი რამდენიმე რაოდენობრივი გამოკვლევა. Henderson ერთმანეთთან აკავშირებს რელიგიურ განსხვავებებსა და ერთაშორის ომებს [42], Rudolph Rummel კი - რელიგიურ განსხვავებებსა და შიდა კონფლიქტებს [43]. მე ერთმანეთთან ვაკავშირებ, ერთი მხრივ, სხვადასხვა რელიგიურ ფაქტორს, მათ შორის რელიგიურ ლეგიტიმურობასა და ინსტიტუტებს, მეორე მხრივ - ეთნიკური კონფლიქტების რამდენიმე ასპექტს, მათ შორის, ეთნიკურ დაძაბულობას, ეთნიკურ აჯანყებას, ეთნიკური უმცირესობების დისკრიმინაციასა და საერთაშორისო ინტერვენციას [44].
მართალია, ჰანთინგტონის ცივილიზაციათა თეორიის ირგვლივ კამათი მოიცავს დებატებს რელიგიის მნიშვნელობის თაობაზე, მაგრამ თავად რელიგიის მნიშვნელობის საკითხი არ არის ამ კამათის ცენტრალური ასპექტი. შესაძლებელია ვეკამათოთ ჰანთინგტონს კონფლიქტზე რელიგიის გავლენის უარყოფის გარეშე. ამასთანავე, ისინი, ვინც ამტკიცებენ, რომ კონფლიქტის საფუძველი ძალთა ბალანსი და რეალიზმია, საკამათოს ხდიან რელიგიის გავლენის საკითხს. მოდერნიზაციის თეორიის მომხრე სოციოლოგების მსგავსად ამ თვალსაზრისის მომხრეებიც დასავლელები არიან - ისინი, ვისი ყურადღებაც დასავლეთის პრობლემებისკენაა მიმართული. გარდა ამისა, თვით ჰანთინგტონის თეორია ძალზე დასავლურია და, როგორც ზემოთ აღინიშნა, უკეთ "მუშაობს", როდესაც კონფლიქტში დასავლეთის მონაწილეობას ეხება [45]. გარდა ამისა, სწორედ არადასავლურ საზოგადოებათა მკვლევრები კამათობენ ჰანთინგტონის მიერ მრავალრიცხოვანი და მრავალფეროვანი არადასავლური ჯგუფების მოქცევაზე უფრო ფართო ცივილიზაციების ფარგლებში. მაგალითად, ეს შეიძლება ითქვას Halliday-სა და Hunter-ზე, რომელთა შესწავლის საგანი მუსლიმური სახელმწიფოებია [46]. სწორედ ეს მეცნიერები უარყოფენ რელიგიის გავლენას საზოგადოებასა და პოლიტიკაზე. ისინი მსჯელობენ იმ განსხვავებულ გარემოებებზე, რომლებშიც, ცივილიზაციური იდენტურობის გვერდით და მიღმა, ეს გავლენა ჩნდება. განსხვავებული ცივილიზაციური იდენტურობები ჰანთინგტონის თეორიის საფუძველს წარმოადგენენ.
საბოლოოდ, ამ კამათის ყველაზე საინტერესო ასპექტია ის, რომ, იგი თუმცა რელიგიას უკავშირდება, თავად ტერმინ "რელიგიის" გამოყენებას ან ერიდებიან, ან იგი "ჩაკარგულია" სხვა ტერმინოლოგიაში. ტერმინები "ცივილიზაცია" და "კულტურა", როგორც ჩანს, უფრო ევფემიზმებია "რელიგიასთან" მიმართებაში, ან კიდევ - მისი შინაარსის გამომხატველი. იმის აუღიარებლობას, რაც კამათის ძირითად ასპექტს წარმოადგენს, აქვს თავისი დადებითი და უარყოფითი მხარეები. ერთის მხრივ, ეს საშუალებას იძლევა, ვიკამათოთ საერთაშორისო ურთიერთობებში რელიგიის როლზე ორთოდოქსებთან აშკარა დაპირისპირების გარეშე, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ რელიგიას ამ საკითხთან არავითარი კავშირი არა აქვს. სხვაგვარად, კამათი არ დაიწყებოდა იმ დროს, როცა იგი დაიწყო. მეორე მხრივ, ამას მოჰყვა გადახვევა მთავარი პრობლემიდან, რადგან ცივილიზაცია და კულტურა სულაც არაა იგივე, რაც რელიგია. შესაბამისად, ძირითადი საკითხის გვერდის ავლა გვაშორებს მისი პირდაპირი განხილვის შესაძლებლობისაგან.

კვლევის მიზანი

ამ გამოკვლევის მიზანია იმ ჰიპოთეზის შემოწმება, რომლის თანახმად, რელიგია მესამე სამყაროში უფრო მნიშვნელოვან როლს ასრულებს, ვიდრე დასავლეთისა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის ქვეყნებში (ქვემოთ მათ მოვიხსენიებთ როგორც დასავლურ და ყოფილ საბჭოთა ბლოკს). როგორც ზემოთ აღინიშნა, ამ მიზნით გამოყენებული ცვლადები რამდენიმე წყაროდანაა აღებული. ანალიზის პირველი ნაწილი ეყრდნობა Ted Robert Gurr-ის მონაცემებს რისკის ქვეშ მყოფი უმცირესობების (MAR) შესახებ. ამ მონაცემებში ანალიზის ობიექტია ეთნიკური უმცირესობა სახელმწიფოს ფარგლებში. ამდენად, უმრავლესობის ერთი და იგივე ჯგუფი შეიძლება მონაცემებში რამდენჯერმე დაფიქსირდეს, მაგრამ თითოეულ შემთხვევაში ის განიხილება უმცირესობის სხვადასხვა ჯგუფთან მიმართებაში. მაგალითად, ინდოეთის ინდუსი უმრავლესობა ამ გამოკვლევაში ექვსჯერ ჩნდება, ინდოეთის ყოველ ეთნო-რელიგიურ ჯგუფთან მიმართებაში [47].
MAR მონაცემებში უმცირესობათა 267 ჯგუფია, რომელთაგან 105 რელიგიურ უმცირესობადაა მიჩნეული [48]. მნიშვნელოვანია იმის აღინიშვნა, რომ ის 267 ეთნიკური უმცირესობა, რომლებიც მონაცემებში რისკის ქვეშ მყოფ უმცირესობებადაა ჩათვლილი, მსოფლიოში მცხოვრები მრავალი ეთნიკური უმცირესობის მხოლოდ ნაწილს შეადგენს. Gurr აღნიშნავს, რომ მსოფლიოში, შესაძლოა, დაახლოებით 5000 ეთნიკური უმცირესობა არსებობს, მაგრამ მონაცემები მიზნად ისახავს მხოლოდ ეთნიკურობის გავლენის დადგენას პოლიტიკურ პროცესებზე [49]. MAR მონაცემები შეიცავს იმ ჯგუფებს, რომლებიც ორიდან ერთ-ერთ კრიტერიუმს შეესაბამება: "ჯგუფი კოლექტიურად იზღუდება ან სარგებელს ნახულობს სახელმწიფოში არსებული სხვა ეთნიკური ჯგუფების მხრივ სისტემატური დისკრიმინაციული მოპყრობისაგან" [50]; და "იყო თუ არა ჯგუფი პოლიტიკური მობილიზაციისა და მოქმედების სამიზნე, თვითიდენტიფიკაციის მიზნებთან დაკავშირებით მისი ინტერესების დაცვისა თუ ხელისშეწყობის თვალსაზრისით" [51]. ამგვარად, MAR მონაცემთა ანალიზის ობიექტია კონკრეტულ სახელმწიფოში არსებული პოლიტიკურად აქტიური ეთნიკური უმცირესობა. ბევრ სახელმწიფოში არსებობს ერთზე მეტი ასეთი ეთნიკური უმცირესობა. მრავალი ეთნიკური უმცირესობა გაფანტულია სხვადასხვა სახელმწიფოში. ანალიზის ამ ნაწილისათვის რელიგიური ცვლადები ცალკე იყო კოდირებული Fox-ის მიერ, MAR მონაცემებთან ერთად გამოსაყენებლად, ისინი ხელმისაწვდომია MAR ვებ-გვერდზე [52].
არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემები აერთიანებს "არშემდგარი სახელმწიფოს" მთავარ ეპიზოდებს; ეს "ახალი მახასიათებელია, რომელიც მთელ რიგ სასტიკ კონფლიქტებსა და ხელისუფლების/სახელისუფლებო კრიზისებს მოიცავს. მაგალითად, 1990-იანი წლების მოვლენებს სომალიში, ბოსნიაში, ლიბერიაში, ავღანეთსა და კონგო-კინშასაში" [53]. გამოკვლევა ყურადღებას მხოლოდ განსაკუთრებით მძაფრ კონფლიქტებზე ამახვილებს. არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემთა ანალიზის ობიექტია კონფლიქტის ერთი წელი კონკრეტულ სახელმწიფოში. ამგვარად, ხანგრძლივი კონფლიქტი მრავალჯერ მოხვდება მონაცემებში, მისი ხანგრძლივობის თითოეული წლის მიხედვით. ეს ჩვენ მოგვცემს ზუსტ სურათს, თუ რამდენი კონფლიქტი აღმოცენდებოდა ამა თუ იმ წელიწადს.
ამრიგად, MAR მონაცემებისაგან განსხვავებით, რომელიც ანალიზის ობიექტად იყენებს სახელმწიფოში არსებულ უმცირესობას და, შესაბამისად, შეიცავს ინფორმაციას ჯგუფის ქცევაზე მთელი პერიოდის განმავლობაში, რომელსაც მოიცავს მონაცემთა ბაზა, მიუხედავად იმისა, თუ როდის აღმოცენდა კონფლიქტი, არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემები მოიცავს მხოლოდ იმ წლებს, როდესაც ადგილი ჰქონდა კონფლიქტს. ასევე, MAR მონაცემები შეიცავს ინფორმაციას იმ ეთნიკური ჯგუფების შესახებ, რომლებიც ოპოზიციური ბრძოლის მშვიდობიან საშუალებებს იყენებენ, მაშინ როდესაც არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემები ყურადღებას ამახვილებს მხოლოდ ძალადობრივ კონფლიქტებზე. ყოველივე ამის გათვალისწინებით, ორივე მონაცემის საფუძველზე გაკეთებული ანალიზი უფრო სრული სურათის შექმნას უზრუნველყოფს, ვიდრე მხოლოდ ერთ-ერთ მათგანის გათვალისწინება.
არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემები შეიცავს ინფორმაციას სხვადასხვა ტიპის კონფლიქტებზე, ხოლო ეს გამოკვლევა ეხება მხოლოდ იმ კონფლიქტებს, რომლებიც ეთნიკურ ომებადაა მიჩნეული. კვლევის მიზანია მისი შედარება MAR მონაცემებთან, რომელიც მხოლოდ ეთნიკურ კონფლიქტებს შეეხება. არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემთა მიხედვით, ეთნიკური კონფლიქტები განსაზღვრულია როგორც "ძალადობრივი კონფლიქტის ეპიზოდები მთავრობებსა და ეროვნულ, ეთნიკურ, რელიგიურ ან უმცირესობათა სხვა ჯგუფებს (ეთნიკური გამოწვევების მატარებელნი) შორის, სადაც ეს უკანასკნელნი ცდილობენ მიაღწიონ არსებით ცვლილებებს თავიანთ სტატუსში" [54].
ქვემოთ განხილულ დამატებით ცვლადებს გარდა, რომლებიც ამ გამოკვლევის მიზნებისთვისაა გამოყენებული, მოხდა არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემთა გადამუშავება. არსებობს რამდენიმე შემთხვევა, სადაც სახელმწიფოსთან სხვადასხვა ჯგუფის კონფლიქტი ერთად იქნა შეტანილი მონაცემებში. ეს გამოკვლევა მათ ცალკეულ შემთხვევებად განიხილავს [55]. ამის შედეგად, მოცემული გამოკვლევა მოიცავს კონფლიქტების 688 წელს (years of conflict) 1965-1996 წლებს შორის. შეიძლება ვამტკიცოთ, რომ არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემებში მხოლოდ ძალადობრივი კონფლიქტების შემცველობა მაგალითების მიკერძოებული გამოყენების საფუძველს იძლევა. მაგრამ, ამჯერად, ეს არ არის მნიშვნელოვანი, რადგან ამ გამოკვლევის მიზანი, სხვა ამოცანებთან ერთად, მესამე სამყაროში, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში არსებული კონფლიქტების ურთიერთშედარებაა. რამდენადაც არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემები შეიცავენ ძალადობრივი ეთნიკური კონფლიქტის ყველა შემთხვევას, ის ამ მიზნისათვისაც გამოდგება.
ეს გამოკვლევა წარმოგვიდგენს ოთხ ტესტს, რომლებიც განსაზღვრავენ რელიგიის შედარებით გავლენას მესამე სამყაროში, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში. პირველი სამი იყენებს MAR მონაცემებს, ხოლო უკანასკნელი - არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემებს. პირველი ტესტი განსაზღვრავს რელიგიური საკითხების მნიშვნელობას მესამე სამყაროში დასავლეთთან და ყოფილ საბჭოთა ბლოკთან შედარებით. რელიგიის მნიშვნელობა დაყოფილია ოთხ კატეგორიად: უმცირესობა რელიგიურად არ განსხვავდება უმრავლესობისაგან; უმცირესობა რელიგიურად განსხვავდება უმრავლესობისაგან, მაგრამ რელიგია არ არის მნიშვნელოვანი, ან მას მხოლოდ მარგინალური მნიშვნელობა აქვს; რელიგია ნაკლებად მნიშვნელოვანია, ვიდრე სხვა ფაქტორები; რელიგია ისევე მნიშვნელოვანია, როგორც სხვა ფაქტორები. რელიგიური საკითხების შედარებითი მნიშვნელობა ემყარება რელიგიური დისკრიმინაციისა და დაძაბულობის შედარებას დისკრიმინაციასა და დაძაბულობასთან საერო სფეროში, რომელიც მოიცავს კულტურულ, ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და ავტონომიის საკითხებს. ეს ცვლადი მხოლოდ ერთხელ იქნა გამოთვლილი 1990-95 წლების პერიოდისათვის.
მეორე ტესტი იკვლევს ოთხი რელიგიური ცვლადის მთავარ დონეებს, როგორც მესამე სამყაროში, ასევე დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში. აქ ჩამოთვლილია ის რელიგიური ცვლადები, რომლებიც მოიცავენ 1994-95 წლებს [56].
რელიგიური დისკრიმინაცია: რელიგიური დისკრიმინაცია განსაზღვრულია როგორც ხარისხი, რომლითაც რელიგიური პრაქტიკა შეზღუდულია როგორც საჯარო პოლიტიკით, ასევე ფართოდ გავრცელებული სოციალური პრაქტიკით. აქ გამოყენებული ცვლადი შედგება ორი ცვლადისაგან. პირველი მათგანი (RELDSC95) გამოსახავს რელიგიურ დისკრიმინაციაში ოფიციალური მონაწილეობის დონეს ზედაპირულ სკალაზე, 0-დან 4-მდე [57]. რელიგიური დისკრიმინაციის მეორე ცვლადი (RDIS95) შედგენილი ინდიკატორია, რომელიც იცვლება 0-დან 8-მდე, დისკრიმინაციის არეალში, რომელიც რამდენიმე ცვლადს აერთიანებს [58]. ეს შედგენილი ცვლადი (RDISAL95) კოდირებულია სქემაზე 0-დან 9-მდე [59].
პასიური რელიგიური დაძაბულობა: პასიური რელიგიური დაძაბულობა განიმარტება როგორც ლიდერთა მიერ საჯაროდ გამოხატული უკმაყოფილება რელიგიური დისკრიმინაციის გამო. ეს ცვლადი (RELGRV95), რომელიც მოძრაობს 0-დან 24-მდე, შედგენილი ცვლადია, რომელიც განსაზღვრავს უმცირესობის მიერ რელიგიურ საკითხებთან დაკავშირებით გამოხატულ უკმაყოფილებას [60].
აქტიური რელიგიური დაძაბულობა: ეს ცვლადი განსაზღვრულია როგორც რელიგიური უფლებების და/ან პრივილეგიების მოთხოვნა. ის (RPROV95) იცვლება 0-დან 5-მდე და განსხვავდება რელიგიური დაძაბულობისაგან, რომელიც რელიგიური დისკრიმინაციის წინააღმდეგ მიმართულ უკმაყოფილებას წარმოადგენს. ამგვარად, რელიგიური დაძაბულობა რეაქტიულია, მაშინ როდესაც რელიგიური მოთხოვნები აქტიური მოთხოვნებია უფრო მეტი უფლებებისა და პრივილეგიების მოსაპოვებლად, მათ არ აქვთ პირდაპირი კავშირი ნებისმიერი სახის დისკრიმინაციასთან [61].
რელიგიური ლეგიტიმურობა: რელიგიური ლეგიტიმურობა - ესაა ლეგიტიმურ პოლიტიკურ დისკურსში რელიგიის აქტივიზაციის ხარისხი. ეს ცვლადი (RELEG95), რომელიც 0-დან 4-მდე მოძრაობს, Oოთხი ფაქტორის კოდირებაზე დაფუძნებული შედგენილი ინდიკატორია. თითოეული ამ ფაქტორის არსებობა არაპირდაპირ ამტკიცებს, რომ პოლიტიკურ დისკურსში რელიგიის განხილვა სამართლიანია [62].
მესამე ტესტი იკვლევს ყველა ამ რელიგიური ცვლადის გავლენას 1995 წელს მესამე სამყაროში, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში მომხდარ ეთნიკურ აჯანყებებზე. რელიგიური დისკრიმინაცია გამორიცხულია რეგრესიიდან, რადგანაც ის მჭიდროდაა დაკავშირებული რელიგიური დაძაბულობის ცვლადთან. აჯანყება 1995 წელს, (reb95) კოდირებულია შემდეგ სკალაზე:

0 არცერთი.
1 პოლიტიკური ბანდიტიზმი, სპორადული ტერორიზმი.
2 ტერორიზმის კამპანიები.
3 ლოკალური აჯანყებები: ადგილზე ძალაუფლების ხელში ჩაგდების შეიარაღებული მცდელობები. თუკი ისინი სათავეს უდებს გაჭიანურებული სამოქალაქო ომის პარტიზანულ ციკლს კოდირებული წლის განმავლობაში, მაშინ ისინი უნდა მოთავსდნენ არა ლოკალური აჯანყების, არამედ სკალის მომდევნო საფეხურზე. ამ საფეხურზე კოდირებულ უნდა იქნას დამოუკიდებლობის დეკლარაციები, რომლებიც უმცირესობის ხელისუფლების მიერაა მიღებული.
4 მცირე მასშტაბის პარტიზანული მოქმედება. [მცირე მასშტაბის პარტიზანულ მოქმედებას აქვს შემდეგი სამი დამახასიათებელი ნიშანი: სულ მცირე, 1000 შეიარაღებული მებრძოლი; სპორადული შეიარაღებული თავდასხმები (წლის განმავლობაში, სულ მცირე, 6 შემთხვევა); თავდასხმები ჯგუფის მიერ დაკავებული ტერიტორიის მცირე ნაწილზე, ან ერთ/ორ სხვა ტერიტორიაზე).]
5 საშუალო მასშტაბის პარტიზანული მოქმედება. [საშუალო მასშტაბის პარტიზანულ მოქმდებას აქვს ფართომასშტაბიანი მოქმედებისა და მცირე მასშტაბის მოქმედების ერთი ან ორი დამახასიათებელი ნიშანი.]
6 ფართო მასშტაბის პარტიზანული მოქმედება. [ფართო მასშტაბის პარტიზანულ მოქმედებას აქვს სამივე დამახასიათებელი ნიშანი: 1000-ზე მეტი მებრძოლი, ხშირი შეიარაღებული შეტაკებები (წლის განმავლობაში 6-ზე მეტი შემთხვევა), შეტაკებებს გავლენა აქვს ჯგუფის მიერ დაკავებული ტერიტორიის უდიდეს ნაწილზე.].
7 გაჭიანურებული სამოქალაქო ომი აჯანყებულ სამხედროებსა და ძირითად ტერიტორიას შორის.
ამ რეგრესიებში ასევე გამოყენებულია რამდენიმე საკონტროლო ცვლადი. საკონტროლო ცვლადები შერჩეულ იქნა იმ ცვლადებზე დაყრდნობით, რომლებიც, Gurr-ის აზრით [63], წარმოადგენს ეთნიკური აჯანყების მნიშვნელოვან გამომწვევ მიზეზებს MAR მონაცემთა ანალიზში; იგი არ შეიცავს რელიგიურ ცვლადებს და არ განასხვავებს ამ თვალსაზრისით დასავლეთს, ყოფილ საბჭოთა ბლოკსა და მესამე სამყაროს. ყველა ქვემოთ მოყვანილი ცვლადი MAR მონაცემთა ნაწილია და უფრო სრულად აღწერილია "MAR Dataset Users Manuel"-ში [64].

კულტურული განსხვავებები განსაზღვრავს ჯგუფებს შორის კულტურული განსხვავების ხარისხს, საიდანაც გამორიცხულია რელიგიური განსხვავებები [65]. ავტონომიური მისწრაფებები 1994-1995 წლებში განსაზღვრავს უმცირესობის მიერ ავტონომიის საკითხებზე გამოხატული უკმაყოფილების ხარისხს [66]. ავტონომიური მისწრაფება × რელიგიური დაძაბულობა განსაზღვრავს რელიგიურ დაძაბულობასა და ავტონომიურ მისწრაფებებს შორის ურთიერთობას შემდეგი ფორმულით: ავტონომიური მისწრაფება × (რელიგიური დაძაბულობა + 1). ეს იმითაა გამოწვეული, რომ, როგორც წინასწარმა ანალიზმა გვაჩვენა, რელიგიური დაძაბულობა იშვიათად ახდენს გავლენას ეთნიკურ აჯანყებებზე, თუ ჯგუფს უკვე გამოხატული აქვს ავტონომიური მისწრაფებანი. ეკონომიკური დაძაბულობა 1994-1995 წლებში განსაზღვრავს ეკონომიკურ საკითხებზე უმცირესობის მიერ გამოხატული უკმაყოფილების ხარისხს [67]. კულტურული დაძაბულობა 1994-1995 წლებში განსაზღვრავს კულტურულ საკითხებზე (რელიგიის გამოკლებით) უმცირესობის მიერ გამოხატული უკმაყოფილების ხარისხს [68]. პოლიტიკური დაძაბულობა 1994-1995 წლებში განსაზღვრავს პოლიტიკურ საკითხებზე უმცირესობის მიერ გამოხატული უკმაყოფილების ხარისხს [69]. დემოკრატია 1994 წელს შედის MAR მონაცემებში, მაგრამ ისინი აღებულია სახელმწიფო მონაცემებიდან. ის იცვლება 0-დან 10-მდე და უფრო სრულადაა აღწერილი Jaggers-ისა და Gurr-ის მიერ [70]. რეპრესია 1996 წელს შედგენილი მსაზღვრელია, რომელიც ცვლადებს ამატებს სპეციფიკური ტიპის რეპრესიებს [71]. აჯანყების გავრცელება 1980-იან და 1990-იან წლებში (iconreb8 & inconreb9) აჯანყების საშუალო დონეა ჯგუფის განსახლების რეგიონში მოცემულ პერიოდში. აჯანყების გავრცელება 1980-იან და 1990-იან წლებში (isegreb8 & isegreb9) განსაზღვრავს მოსაზღვრე ქვეყნებში მონათესავე ჯგუფების აჯანყებათა კულმინაციებს აღებულ პერიოდში. მებრძოლი პოლიტიკური ორგანიზაციების საზღვრები: ეს ცვლადი (milscop9) განსაზღვრავს ზემოთ დასახელებული ორგანიზაციებისადმი მხარდაჭერის მასშტაბებს 1990-იან წლებში 1996 წლამდე [72].
ბოლო ტესტი იყენებს არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემებს. ის იკვლევს რელიგიის პროპორციას არშემდგარ ეთნიკურ სახელმწიფოებში 5 წლიან მონაკვეთში, 1965-69 წლებიდან მოყოლებული. ეს ტესტი საშუალებას გვაძლევს გამოვიკვლიოთ, შეიცვალა თუ არა დროთა განმავლობაში რელიგიური ეთნიკური კონფლიქტების პროპორცია, როგორც მესამე სამყაროში, ასევე დასავლეთსა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის ქვეყნებში. მესამე სამყაროს ქვეყნების კონფლიქტები იგივე კრიტერიუმებზე დაყრდნობით შეისწავლება, რომლებიც გამოყენებულია MAR მონაცემებში. კონფლიქტი მიჩნეულია რელიგიურად, თუ ორი მონაწილე ჯგუფი სხვადასხვა რელიგიის წარმომადგენლები არიან, ან კიდევ, არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემთა მიხედვით, კონფლიქტი აღიწერება როგორც რელიგიური.

მონაცემთა ანალიზი

ეთნიკურ კონფლიქტებში რელიგიის შედარებითი მნიშვნელობა ნაჩვენებია # 1 ცხრილში. შედეგები აჩვენებს, რომ იმ უმცირესობათა პროცენტული რაოდენობა, რომლებიც რელიგიურად არ განსხვავდებიან უმრავლესობისაგან, დაახალოებით ერთნაირია მესამე სამყაროს ქვეყნებში, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში. თუმცა რელიგიურ უმცირესობებში რელიგიის მნიშვნელობა გაცილებით^მეტია მესამე სამყაროში. დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში რელიგიური უმცირესობის 76.5%-თვის რელიგიას მარგინალური მნიშვნელობა აქვს, განსხვავებით მესამე სამყაროში მცხოვრები რელიგიური უმცირესობებისაგან, სადაც ეს მაჩვენებელი 56.3% შეადგენს. კიდევ უფრო გასაოცარია, რომ რელიგია ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია მესამე სამყაროში მცხოვრები რელიგიური უმცირესობების 16.9%-თვის, ხოლო დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში მცხოვრები არც ერთი უმცირესობისათვის ის მნიშვნელოვან პორობლემად არაა მიჩნეული. მოკლედ, მაშინ, როდესაც რელიგია მნიშვნელოვანია მესამე სამყაროში მცხოვრები უმცირესობების თითქმის ნახევრისათვის, ის დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში რელიგიურ უმცირესობათა მხოლოდ მეოთხედისთვისაა მნიშვნელოვანი. ამგვარად, ანალიზის ეს ნაწილი შესაბამისობაშია იმ ჰიპოთეზასთან, რომლის თანახმადაც რელიგიის მნიშვნელობა უფრო დიდია მესამე სამყაროს, ვიდრე დასავლეთისა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის ქვეყნების, ეთნიკური კონფლიქტებისათვის.

ცხრილი 1. მესამე სამყაროში, დასავლეთსა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის სახელმწიფოებში რელიგიის მნიშვნელობის ურთიერთგადამკვეთი ტაბულა, 1990-95

მნიშვნელობა ( განაწილება) = .041

ცხრილი # 2 ერთმანეთს ადარებს ოთხი რელიგიური ცვლადის დონეებს მესამე სამყაროში, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში. ეს ცხრილი ყურადღებას ამახვილებს მხოლოდ რელიგიურ უმცირესობებზე, რადგან რელიგიური ცვლადები მხოლოდ მათთვის იყო კოდირებული. შედეგები გვაჩვენებს, რომ ოთხიდან სამ ცვლადში მესამე სამყაროს უფრო მაღალი მაჩვენებელი აქვს, ვიდრე დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკს; იგივე ითქმის მეოთხე მაჩვენებელზეც. რელიგიური დისკრიმინაცია ორნახევარჯერ უფრო მაღალია მესამე სამყაროში. ეთნიკური უმცირესობები მესამე სამყაროში ერთნახევარჯერ უფრო პასიურ რელიგიურ უკმაყოფილებას გამოხატავენ, ვიდრე დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში. თუმცა ეს არ არის გასაკვირი, რადგანაც ეს უკმაყოფილება რელიგიური დისკრიმინაციის პასუხია. მესამე სამყაროში ეთნიკური უმცირესობები 4.3-ჯერ უფრო აქტიურ რელიგიურ უკმაყოფილებას ავლენენ, ვიდრე ეთნიკური უმცირესობები დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში. ყველაზე საინტერესო ისაა, რომ ეს უკმაყოფილება არ უკავშირდება რელიგიურ დისკრიმინაციას. ამასთანავე, რელიგიური ლეგიტიმურობა მესამე სამყაროში იგივე დონეზეა, რაც დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში. მიუხედავად იმისა, რომ მესამე სამყაროში ოთხიდან სამ სიმრავლეს უფრო მაღალი რელიგიური ცვლადი აქვს, სტატისტიკურად მხოლოდ ორი მათგანია იმ ჰიპოთეზასთან შესაბამისობაში, რომლის თანახმად, რელიგია მესამე სამყაროს ეთნიკურ კონფლიქტებში უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში.

ცხრილი # 2. რელიგიური ცვლადების მთავარი დონეები მესამე სამყაროში, დასავლეთისა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის სახელმწიფოებში

* = მნიშვნელობა (t-ტესტი) ამ შეფასებასა და "მესამე სამყაროს" შეფასებას შორის ერთსა და იმავე სვეტში <.05
** = მნიშვნელობა (ტ-ტესტი) ამ შეფასებასა და "მესამე სამყაროს" შეფასებას შორის ერთსა და იმავე სვეტში <.001

# 3 ცხრილში ნაჩვენებია რელიგიის გავლენა ეთნიკურ კონფლიქტზე სხვა ფაქტორების კონტროლით. მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ ცვლადები, რომლებიც არ აღმოჩნდა მნიშვნელოვანი ამ მრავალწევრიან რეგრესიაში, გამოირიცხა შემთხვევათა მცირერიცხოვნობის გამო. ნებისმიერ შემთხვევაში, ამ ცვლადების ამოღებას მინიმალური გავლენა ჰქონდა r2-ზე, რომელიც ზომავს რეგრესიის წინასწარი პროგნოზის ფასეულობას. რეგრესია დასავლეთისა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკისათვის აჩვენებს, რომ არც ერთ რელიგიურ ცვლადს არა აქვს მნიშვნელოვანი გავლენა ამ ქვეყნებში მომხდარ ეთნიკურ აჯანყებებზე. თუმცა, ორი რელიგიური ცვლადი მნიშვნელოვანია მესამე სამყაროსათვის შედგენილ რეგრესიაში. რელიგიური დაძაბულობისა და ავტონომიური მისწრაფებების კომბინაცია ზრდის ეთნიკური აჯანყების დონეს. სწორედ ის ფაქტი, რომ რელიგიური დაძაბულობისა და ავტონომიური მისწრაფებების კომბინირებული ცვლადი მნიშვნელოვანია, აგრეთვე ის, რომ ინდივიდუალური რელიგიური უკმაყოფილებისა და ავტონომიური მისწრაფების ცვლადზე ამას ვერ ვიტყვით, ადასტურებს, რომ სწორედ პირველი კომბინაცია იწვევს აჯანყებას. ეს შეესაბამება ზემოთ გამოთქმულ ვარაუდს, რომლის თანახმად, რელიგიისა და ავტონომიის კომბინაცია ხელს უწყობს აჯანყებას [73]. მაგრამ კვლევა აჩვენებს, რომ ეს მართებულია მხოლოდ მესამე სამყაროს შემთხვევაში. ეს შემდეგნაირად შეიძლება აიხსნას: როდესაც სახელმწიფოს აქვს რელიგიური ლეგიტიმურობა, მაშინ ძნელია ძალადობრივად დაუპირისპირდე სახელმწიფოს. ამგვარად, ამ მრავალმხრივი რეგრესიის შედეგები ნათლად ადასტურებს ჩვენს ჰიპოთეზას იმის თაობაზე, რომ რელიგიური ფაქტორები ეთნიკური კონფლიქტებისათვის მესამე სამყაროში უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში.
კვლევის შედეგები ასევე აჩვენებს, რომ ეთნო-რელიგიური კონფლიქტების დინამიკის უმეტესი ასპექტები მესამე სამყაროში, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში ერთმანეთისაგან განსხვავდება. ერთადერთი ფაქტორი, რომელიც ორივე შემთხვევაში აჯანყების გამომწვევი მნიშვნელოვანი მიზეზია, უმცირესობისადმი საერთაშორისო სამხედრო მხარდაჭერაა. მესამე სამყაროში აჯანყებების სხვა, არარელიგიური მიზეზები, განსაზღვრულია სახელმწიფოს ინსტიტუციური დემოკრატიულობის ხარისხით, ეთნიკური კონფლიქტების გავრცელებით საზღვრების გასწვრივ (ზეგავლენა) და შეიარაღებული ორგანიზაციების მხარდაჭერის ხარისხით. დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში სხვა მნიშვნელოვანი ცვლადია რეპრესიის ხარისხი.

ცხრილი # 3. მრავალწევრიანი რეგრესიები, რომლებიც განსაზღვრავენ რელიგიის გავლენას ეთნიკურ აჯანყებაზე 1995 წელს მესამე სამყაროში, დასავლურ და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის სახელმწიფოებთან შედარებით

ცხრილში მოყვანილი ყველა მნიშვნელობა ბეტა მნიშვნელობაა. ფრჩხილებში მოცემული შეფასებები აჩვენებს, რომ რეგრესია ცვლადებს არ შეიცავდა. ბეტა შეფასების რიცხვები ის ცვლადებია, რომლებსაც შეიცავდა რეგრესია და ისინი მიღებულ იქნა წინა რეგრესიის გამოყენებით SPSS 9.0–ში, რომელიც ბეტას უზრუნველყოფს ყველა იმ გამორიცხული ცვლადით, რომლებიც ინდივიდუალურად შედიოდნენ რეგრესიაში.
! = 1996 წლის რეპრესია ამ რეგრესიაში იმიტომ იქნა გამოყენებული, რომ ის არის უადრესი მონაცემი, რომლის გამოც ეს ცვლადი შევიდა MAR მონაცემებში. არსებობს საფუძველი დასკვნისათვის, რომ ძლიერი დამოკიდებულება არსებობს 1995 წლის და 1996 წლის რეპრესიებს შორის. მაგალითად, 1996 წლის და 1997 წლის რეპრესიებს აქვთ თანაფარდობა .897,
* = მნიშვნელობა (p-მნიშვნელობა) <=.05
** = მნიშვნელობა (p-მნიშვნელობა) <=.01
*** = მნიშვნელობა (p-მნიშვნელობა) <=.001

ყოველივე ეს აჩვენებს, რომ რელიგია მესამე სამყაროში, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკთან შედარებით, არა მხოლოდ უფრო მნიშვნელოვანია, არამედ, ამავე დროს, უფრო დიდი ფენომენის ნაწილია, სადაც ეთნიკური აჯანყების გამომწვევი მიზეზების თითქმის მთელი დინამიკა განსხვავდება დასავლეთისა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკისაგან.
აღსანიშნავია, რომ ამ შედეგების თანახმად, თვით მესამე სამყაროშიც, სადაც რელიგიური ფაქტორი მნიშვნელოვანია, ის არ არის ერთადერთი, რაც ყველაზე ძლიერ გავლენას ახდენს ეთნიკურ აჯანყებაზე. რამდენიმე არა-რელიგიური ფაქტორი ასევე ზემოქმედებს მესამე სამყაროში ეთნიკური აჯანყების ხარისხზე, განსაკუთრებით კი შეიარაღებული ორგანიზაციებისადმი მხარდაჭერაზე, რომელიც, ნებისმიერი რელიგიური ცვლადის მსგავსად, აორმაგებს გავლენას ეთნიკურ აჯანყებაზე.
არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემთა გამოყენებით #1 ცხრილის ანალიზი აჩვენებს რელიგიური ეთნიკური კონფლიქტების პროცენტულ რაოდენობას ყოველი 5 წლის განმავლობაში, 1965-69 წლებსა და 1995-96 წლებში (ყველა ზემოთმოყვანილი ტესტი დაფუძნებული იყო MAR მონაცემებზე). შედეგები გვიჩვენებს, რომ 1990-იან წლებამდე მესამე სამყაროში ეთნიკური კონფლიქტები გაცილებით უფრო ხშირად იყო რელიგიური, ვიდრე დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში. ფაქტობრივად, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში 1970-იანი წლებში ეთნიკური კონფლიქტი საერთოდ არ ყოფილა. ამასთანავე, 1990-იან წლებში მესამე სამყაროს მიღმა ეთნიკური კონფლიქტების პროცენტული წილი მაღალია. უნდა აღინიშნოს, რომ 1965-96 წლების განმავლობაში ეთნიკურმა კონფლიქტებმა მესამე სამყაროში რიცხობრივად გადააჭარბა სხვა ტერიტორიაზე არსებულ ეთნიკურ კონფლიქტებს, თანაფარდობით 7/1. უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ, ამ წლებში მესამე სამყაროში 605 კონფლიქტი იყო, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში კი - 83. ამასთან, 1990-იან წლებში მესამე სამყაროში უფრო მეტი რელიგიურ-ეთნიკური კონფლიქტი აღმოცენდა (180), ვიდრე დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში (46).

გამოსახულება I. განსხვავებულ რელიგიურ ჯგუფებს შორის ეთნიკური კონფლიქტების პროცენტული მაჩვენებელი მესამე სამყაროში, დასავლეთსა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის ქვეყნებში

ეს მონაცემები ზოგ რამეს გვიხსნის სოციალურ მეცნიერებათა იმ წარმომადგენლების კამათის დაწყების დროსთან დაკავშირებით, რომლებიც სწავლობდნენ რელიგიის მნიშვნელობის პრობლემას დასავლეთში. პოლიტიკურ მეცნიერებათა მრავალმა სპეციალისტმა რელიგიის მნიშვნელობა აღიარა 1970-იან და 1980-იან წლებში, მაშინ, როდესაც რელიგიურ-ეთნიკური კონფლიქტები ჩვეული გახდა დასავლეთისათვის. 1990-იან წლებში სოციოლოგებმა დაიწყეს სერიოზული კამათი სეკულარიზაციის თეორიის მართებულობის შესახებ; ეს იმ დროს, როდესაც რელიგიურმა ეთნიკურმა კონფლიქტებმა დასავლეთში რიცხობრივად გადააჭარბა არარელიგიურ ეთნიკურ კონფლიქტებს.

დასკვნები

ამ გამოკვლევამ აჩვენა, რომ არსებობს განსხვავებული მოსაზრებანი საზოგადოებასა და პოლიტიკაში რელიგიის მნიშვნელობის თაობაზე. გარდა ამისა, ისინი, ვინც აღიარებენ რელიგიის ფაქტორის მნიშვნელობას, სხვადასხვაგვარად აფასებენ მისი გავლენის ხარისხსა და ბუნებას. კამათი გრძელდება და მწვავდება, რაც ბადებს კითხვას, თუ რა განაპირობებს მსოფლიოში მიმდინარე მოვლენების ესოდენ განსხვავებულ ინტერპრეტაციას.
როგორც კვლევამ დაგვანახა, ეთნიკურ კონფლიქტებთან მიმართებაში ეს ფაქტი შეიძლება შემდეგნაირად აიხსნას: ორივე მხარე სწორია, მაგრამ თითოეული მათგანი მსოფლიოს სხვადასხვა მხარეს იყურება. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, გამოთქმა - როგორ ხედავ, ეს დამოკიდებულია იმაზე, თუ საიდან იყურები - მიესადაგება როგორც მეცნიერებს, ასევე პოლიტიკოსებსა და მოხელეებს. ისინი, ვინც რელიგიის მნიშვნელობას აღიარებს, ყურადღებას მესამე სამყაროზე ამახვილებს, ხოლო მათ, ვინც ამტკიცებს, რომ მისი როლი უმნიშვნელოა, დანარჩენი მსოფლიო აქვთ მხედველობაში. გამოკვლევაში გამოყენებულია ოთხი განსხვავებული სტატისტიკური მეთოდი. სამი მათგანის თანახმად, რელიგია უფრო მნიშვნელოვანია მესამე სამყაროში, ვიდრე სადმე სხვაგან. ამ ტესტებიდან ერთ-ერთი ასევე აჩვენებს, რომ რელიგია საერთოდ არ არის მნიშვნელოვანი მესამე სამყაროს მიღმა. გარდა ამისა, ამ ტესტებიდან ერთ-ერთის შედეგების მიხედვით, რელიგიის განსხვავებული გავლენა განპირობებულია მოვლენათა უფრო ფართო სპექტრით: მესამე სამყაროს კონფლიქტები გამოწვეულია განსხვავებული მიზეზებით, ვიდრე სადმე სხვაგან არსებული კონფლიქტები. მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ ეს შედეგები გამოსადეგია სხვა ფაქტორების განხილვისას, მაგალითად, როგორიცაა რეპრესია და ხელისუფლების ტიპი.
მეოთხე სტატისტიკური ტესტის მონაცემები აჩვენებს, რომ რელიგიური კონფლიქტი, ან ძალისმიერი კონფლიქტი სხვადასხვა რელიგიური აღმსარებლობის ეთნიკურ ჯგუფებს შორის, მხოლოდ უკანასკნელ ხანს გახდა ჩვეულებრივი მოვლენა მესამე სამყაროს მიღმა. ეს გვიხსნის დასავლელ მკვლევართა დაინტერესებას კონფლიქტებში, საზოგადოებასა და პოლიტიკაში რელიგიის მნიშვნელობის საკითხით. დასტურდება, რომ მესამე სამყაროში კონფლიქტების დინამიკა განსხვავდება მათი დინამიკისაგან დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში. ეს იმითაა გაპირობებული, რომ, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში რელიგიური კონფლიქტების პროპორციის ზრდის საპირისპიროდ მესამე სამყაროში ეს პროპორცია კლებულობს.
ეს ტესტი ეფუძნება არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემებს, რომელიც, სხვა ტესტებისთვის გამოყენებული MAR მონაცემებისაგან განსხვავებით, მხოლოდ სხვადასხვა აღმსარებლობის ჯგუფებს შორის კონფლიქტის ხარისხს განსაზღვრავს; MAR მონაცემები კი საშუალებას იძლევა დადგინდეს, აქვს თუ არა რელიგიურ ცვლადებს მიზეზობრივი კავშირი ეთნიკურ კონფლიქტთან. სხვადასხვა აღმსარებლობის მქონე რელიგიურ ჯგუფებს შორის კონფლიქტების მატება ძალზე მნიშვნელოვანია, იმის მიუხედავად, ეს კონფლიქტები რელიგიითაა მოტივირებული თუ არა. თუ კონფლიქტი სხვადასხვა აღმსარებლობის მქონე ორ ჯგუფს შორის აღმოცენდება, მას რელიგიურად მიიჩნევენ ხოლმე, მიუხედავდ იმისა, კონფლიქტი მართლაც რელიგიითაა მოტივირებული თუ არა. ამგვარად, დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში ეთნორელიგიური კონფლიქტების ზრდა საკმარისია იმის ასახსნელად, თუ რატომ დაიწყეს დასავლეთისა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის შემსწავლელმა მეცნიერებმა რელიგიის აღიარება კონფლიქტის პოტენციურ მიზეზად.
ყოველივე ამის გათვალისწინებით, შესაძლებელი ხდება არა მარტო რელიგიისა და კონფლიქტის შესახებ ამ ურთიერთსაპირისპირო შეხედულებათა წარმოშობის მიზეზების ახსნა, არამედ ამის გამომწვევი მიზეზის დადგენაც. დღეს, როდესაც მკვიდრდება უფრო და უფრო ვიწრო სპეციალიზაცია, ცალკეული მკვლევრები მუშაობენ კონკრეტულ, ერთსა და იმავე დროს მსგავს და ურთიერთგადამფარავ საკითხებზე. სხვა შემთხვევაში საჭირო იქნება სამეცნიერო ლიტერატურის ტომეულებში მოცემული უზარმაზარი ოდენობის მონაცემებში გარკვევა და მათი ათვისება, რაც მიუწვდომელი ამოცანაა ინდივიდისათვის. როგორც წარმოდგენილ ნაშრომშია ნაჩვენები, მესამე სამყაროსა და განვითარებულ ქვეყნებში კონფლიქტების მიზეზები იმდენად განსხვავებულია, რომ ორივე მათგანის შესახებ არსებული თეორიული ლიტერატურისათვის თვალის გადევნება მეტად ძნელი ამოცანაა, განსაკუთრებით მათთვის, ვინც კონფლიქტების რაოდენობრივ კვლევას აწარმოებს; ეს ცალკე სფეროა, რომელსაც საგანგებო ლიტერატურა ეძღვნება. ამგვარად, თავად ვითარება განაპირობებს იმ ფაქტს, რომ მათი უმეტესი ნაწილი, ვინც შედარებით კვლევებში მონაწილეობს, ყურადღებას ამახვილებს ან მხოლოდ მესამე სამყაროზე, ან დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკზე. რეალურად, უმეტეს შემთხვევაში, კვლევის ობიექტია ქვეყნების მხოლოდ მცირე რაოდენობა და მსოფლიოს მხოლოდ ერთი რეგიონი.
არსებობენ აშკარა გამონაკლისებიც. მაგალითად Jeff Haynes იკვლევს რელიგიის გავლენას მსოფლიოს ძირითად რეგიონებზე და ასკვნის, რომ სეკულარიზაციის თეორია მართებულია დასავლეთში, მაგრამ აშკარად არასწორია სხვა რეგიონებთან მიმართებაში [74]. ამასთანავე, ეს სწორედ ის შემთხვევაა, როცა გამონაკლისი წესს ადასტურებს. როგორც ჩანს, საზოგადოებასა და პოლიტიკაში რელიგიის მნიშვნელობის შესახებ გამართული კამათი იმის შედეგია, რომ მასში მონაწილე მხარეებს ცოდნის განსხვავებული საფუძვლები აქვთ, რომელიც მსოფლიოს სხვადასხვა მხარის შესწავლაზეა ორიენტირებული.
დასავლელ, ყოფილ საბჭოთა ბლოკის სახელმწიფოებისა და მესამე სამყაროს მკვლევართა შორის არსებული დიდი განსხვავების, ასევე მსოფლიოს ამ ნაწილებში რელიგიის განსხვავებული როლის ერთ-ერთი სავარაუდო ახსნა ისტორიისა და ფილოსოფიის სფეროშია საძიებელი. ისტორიულად, ფილოსოფოსები, რომლებიც უარყოფდნენ რელიგიის მნიშვნელობას, პოლიტიკური აზროვნების სფეროში ამინდს უფრო დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში ქმნიდნენ, ვიდრე მესამე სამყაროში. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ მარქსისტული დოგმების ჰეგემონიამ საბჭოთა კავშირში და მისმა ექსპანსიამ აღმოსავლეთ ევროპაში, რასაც მოჰყვა მეორე მსოფლიო ომი, შეიძლება აგვიხსნას რელიგიის შეზღუდული როლი საზოგადოებრივ სფეროში. ამის მსგავსად, ლიბერალური დემოკრატიის დომინანტური როლი დასავლეთში, რომელიც თავის იდეალად მიიჩნევდა რელიგიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნას, ასევე უწყობდა ხელს სეკულარული შეხედულების აღმოცენებას, განსაკუთრებით, ორ დისციპლინაში, რომლებიც ჩვენს საკვლევ სფეროს უკავშირდება - სოციოლოგიასა და პოლიტიკაში; ასევე თავად პოლიტიკურ სფეროში. საბჭოთა ბლოკის კრახისა და აღმოსავლეთ ევროპაში მარქსიზმის გაქრობასთან ერთად, მიუხედავად იმისა, რომ ლიბერალური დემოკრატია არ იყო ათვისებული მოდელი, ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნასთან ერთად, საზოგადოება სწორედ მას ესწრაფვოდა. რადგან მესამე სამყაროს ქვეყნების უმეტესობას არ განუცდია მარქსისტული ფილოსოფიის ასეთი ხანგრძლივი ბატონობა, აგრეთვე იმიტომ, რომ მათთვის, დასავლური ქრისტიანული რეჟიმებისაგან განსხვავებით, არ იყო დამახასიათებელი დაპირისპირება ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის, აქ ამ ისტორიული პროცესების გავლენა, თუკი ის საერთოდ არსებობდა, გაცილებით უფრო სუსტი იყო.
მაშინ, როდესაც მოდერნიზაციამ, შესაძლოა, შეასუსტა რელიგიის როლი დასავლეთსა და ყოფილ საბჭოთა ბლოკში, სრულიად აშკარაა, რომ ეთნიკურობის როლზე ამის თქმა არ შეიძლება. პირიქით, შედარებითი პოლიტიკის შემსწავლელი სტუდენტების მოლოდინის საპირისპიროდ, ეთნიკური ნაციონალიზმი არ გამქრალა, პირიქით, აყვავდა კიდეც [75]. განსხვავების საფუძველი ისაა, რომ ნაციონალიზმი დაკავშირებული იყო ხალხის ხელისუფლებასა და დემოკრატიასთან. ამერიკისა და საფრანგეთის რევოლუციებმა სათავე დაუდეს ლეგიტიმაციის ახალ პრინციპს - თვითდეტერმინაციას. ისეთმა პრინციპებმა, როგორიცაა, მაგალითად, ინდივიდის განუყოფელი უფლებები, უზრუნველყო სახალხო სუვერენიტეტის დოქტრინა [76]. თვითგამორკვევის პრინციპმა სრული ლეგიტიმაცია მოიპოვა 1919 წელს, ვერსალში, პრეზიდენტ ვუდრო ვილსონის 14 პუნქტის შესაბამისად. ამის შედეგად, საბჭოთა რეჟიმსა და დასავლურ დემოკრატიებს უნდა გადაეჭრათ პრობლემა, თუ როგორ განეხორციელებინათ ეთნიკური ერების თვითგამორკვევის უფლება ევროპული პოლიტიკის ერთიანობის დარღვევის გარეშე. არცერთი ზემოაღნიშნული რეჟიმი არ თვლიდა თავს ვალდებულად ძველი თუ თანამედროვე რელიგიების წინაშე. მოკლედ, სანამ ეთნიკური ეროვნული უმცირესობების მისწრაფება განხილული იყო ხალხების თავისუფლებისადმი მისწრაფებასთან შესაბამისობაში, რელიგიას საზოგადოებრივ სფეროში ადგილი არ მიეჩინებოდა.
უნდა აღინიშნოს, რომ, თუმცა ზემოთ მოყვანილი ახსნა შეესაბამება აქ წარმოდგენილი ანალიზის შედეგებს, თავად კვლევა პირდაპირ არ ადასტურებს ამ დებულებას. შეიძლება ითქვას, რომ ეს გამოკვლევა იმდენივე შეკითხვას ბადებს, რამდენსაც პასუხობს. იდეალურ შემთხვევაში, ცვლადი, რომელიც განსაზღვრავს საზოგადოების სეკულარულობის ხარისხს, მრავალი ვარაუდის შემოწმების საშუალებას მოგვცემს. სამწუხაროდ, ასეთი ცვლადი ჯერჯერობით დაუდგენელია. შესაბამისად, საჭიროა შემდგომი კვლევა - როგორც შედარებითი, ასევე რაოდენობრივი - რათა უკეთესად გავიგოთ რელიგიის განსხვავებული როლი მესამე სამყაროში, დასავლეთსა და ყოფილი საბჭოთა ბლოკის სახელმწიფოებში. გარდა ამისა, აუცილებელია უფრო მეტი მონაცემის შეგროვება, რათა უშუალოდ მივუდგეთ აქ დასმული კითხვების ცალკეულ ელემენტებს. მიუხედავად ამისა, ეს გამოკვლევა აჩვენებს, რომ რელიგია უფრო მნიშვნელოვანია გარკვეულ დროსა და გარკვეულ ადგილზე, ვიდრე სხვაგან, ყოველ შემთხვევაში, ეთნიკურ კონფლიქტებთან მიმართებაში. მე არ ვამტკიცებ, რომ ეს ამ თემის შესახებ უკანასკნელი სიტყვაა. ამის ნაცვლად, მე ვამტკიცებ, რომ ეს კარგი დასაწყისია ამ რთული საკითხის შესწავლისათვის, რომელიც სამომავლოდ კიდევ დიდ და სერიოზულ კვლევას მოითხოვს.

შენიშვნები

1. ტერმინი "მესამე სამყარო" აქ გამოყენებულია მისი ტრადიციული მნიშვნელობით და, შესაბამისად, გამორიცხავს ქვეყნებს ყოფილი საბჭოთა ბლოკიდან, დასავლური დემოკრატიებიდან და იაპონიას.
2. მოდერნიზაციის შესახებ ლიტერატურის მიმოხილვისათვის იხ. Gabriel Almond "Introduction: A Functional Approach to Comparative Politics", in Gabriel Almond and James C. Coleman (eds.) The Politics of the Developing Areas (Princeton University Press, 1960), David Apter, The Politics of Modernization, (Chicago: University of Chicago Press, 1965), Karl Deutsch, Nationalism and Social Communication (Cambridge: MIT Press, 1953), Donald E. Smith, Religion and Political Development (Boston: Little, Brown, 1970), Donald E. Smith (ed.), Religion, Politics and Social Change in the Third World (New York: Free Press, 1971), and Donald E. Smith (ed.), Religion and Political Modernization (New Haven: Yale University Press, 1974).
3. Emile Sahliyeh (ed.), Religious Resurgence and Politics in the Contemporary World (New York: State University of New York Press, 1990), p.3
4. Jeffrey Kaplan, "Introduction", Terrorism and Political Violence, Vol. 14, No. 1 (2002), p.2
5. Jonathan Fox, "Religion: An Oft Overlooked Element of International Studies’, International Studies Review, Vol.3, No.3 (Fall 2001), pp.53-73
6. Vendulka Kabalkova, "Towards and International Political Theology", Millennium, Vol.29, No.3 (2000), pp.682-3
7. ისინი შეიცავენ, მაგრამ არავითარ შემთხვევაში არ შემოიფარგლებიან შემდეგით: Ted R. Gurr, Minorities At Risk (United States Institute of Peace, 1993), Ted R. Gurr, "Why Minorities Rebel", International Political Science Review, Vol.14, No.2 (1993), pp.161-201, Ted R. Gurr, Peoples Versus States: Minorities at R risk in the New Century (Washington D.C.: United States Institute of Peace Press, 2000), Jack A. Goldstone, Revolution and Rebellion in the Early Modern World (Berkeley: University of California Press, 1991), and Theda Skocpol, States and Social Revolutions (Cambridge: Cambridge University, 1979).
8. Kenneth Westhus, "The Church in Opposition", Sociological Analysis, Vol.37, No.4(1976), pp.314, and Bryan R. Wilson, Religion in Sociological Perspective (Oxford: Oxford University Press, 1982), pp.53-4.
9. Sociology of Religion, Vol.60, No.3, 1999.
10. Rodney Stark, "Secularization, R.I.P.", Sociology of Religion, Vol.60, No.3 (1999), pp.249-73
11. William H. Swatos Jr. and Kevin J. Christiano, "Secularization Theory: The Course of a Concept", Sociology of Religion, Vol.60, No.3 (1999), pp.209-28.
12. Frank A. Lecher, "The Case Against Secularization: A Rebuttal", Social Forces, Vol.69, No.4 (June 1991), pp1103-19, and Liliane Voye, "Secularization in a Context of Advanced Modernity", Sociology of Religion, Vol.60, No.3(1999), pp275-88.
13. Karel Dobbelaere, "Towards an Integrated Perspective of the Processes Related to the Descriptive Concept of Secularization", Sociology of Religion, Vol.60, No.3(1999), pp 229-47.
14. Mark Chaves, "Secularization as Declining Religious Authority", Social Forces, Vol.72, No.3 (March 1994), pp.749-74, and David Yamane, "Secularization on Trial: In Defense of a Neosecularization Paradigm", Journal for the Scientific Study of Religion, Vol.36, No.1 (1997), pp.109-22
15. Peter Beyer, Religion and Globalization (London: Sage, 1994).
16. Swatos and Christiano, Voye, and Yves Lambert, "Religion in Modernity as a New Axial Age: Secularization or New Religious Forms", Sociology of Religion, Vol.60, No.3 (1999), pp 303-33.
17. Mark Juergensmeyer, The New Cold War (Berkeley: University of California Press, 1993).
18. Sahliyeh, p.9, Scott M. Thomas, "Taking Religious and Cultural Pluralism Seriously: The Global Resurgence of Religion and the Transformation of International Society", Millennium, Vol.29, No.3 (2000), p.816, and Jeff Haynes, Religion in Third World Politics (Boulder: Lynne Rienner, 1994), p.34.
19. Anson Shupe, "The Stubborn Persistence of Religion in the Global Arena", in Emile Sahliyeh (ed.), pp.23-6.
20. Shupe, p.22.
21. Laurence R. Iannacone, "Voodoo Economics? Reviewing the Rational Choice Approach to Religion", Journal for the Scientific Study of Religion, Vol.34, No.1 (1995), pp.76-89, and Laurence R. Iannacone, "Second Thoughts: A Response to Chaves, Demerath, and Ellison:, Journal for the Scientific Study of Religion, Vol.34, No.1 (1995), pp.113-20.
22. Steve Fenton, Ethnicity: Racism, Class, and Culture (London: Macmillan, 1999), pp.44-7, 216, and Donald L.Horowitz, Ethnic Groups in Conflict (Berkeley: University of California Press, 1985). ამ ლიტერატურის მიმოხილვისათვის იხ. Jonathan Fox, Ethno Religious Conflict in the Late 20thCentury: A General Theory (Lanham, MD: Lexington Books, 2002), p.44-54.
23. Samuel P. Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of the World Order (New York: Simon and Schustetr, 1996), and Samuel P. Huntington, "The West: Unique, Not Universal", Foreign Affairs,Vol. 75, No.6 (1996), pp.28-46.
24. Huntington, "The Clash", p.24.
25. ქვემოთ ჩამოთვლილი მკვლევრები ამტკიცებენ, რომ ჰანთინგტონის ცივილიზაციები უმთავრესად ეფუძნებიან რელიგიას: S.N. Eisenstadt, "The Reconstruction of Religious Arenas in the Framework of Multiple Modernities", Millennium, Vol.29, No.3(2000), p.591; John L/ Esposito and John O.Voll, "Islam and the West: Muslim Voices of Dialogue", Millennium, Vol.29 No.3(2000), p.616; Carsten B. Laustsen and Ole Waever, "In Defense of Religion: Sacred referent Objects for Secularization", Millennium, Vol.29, No.3(2000), p.705; Anthony D. Smith, "The Sacred Dimension of Nationalism", Millennium, Vol.29, No.3(2000), p.791; and Basam Tibi, "Post-Bipolar Disorder in Crisis: The Challenge of Politicized Islam", Millennium, Vol.29, No.4(2000), p.844;
26. Faoud Ajami, "The Summoning", Foreign Affairs, Vol. 72, No.4(1993), pp.2-9, John Gray, "Global Utopias and Clashing Civilizations: Misunderstanding the Prosperity", International Affairs, Vol.74, No.1 (1998), pp.149-64, and William Pfaff, "The Reality of Human Affairs", World Policy Journal, Vol. 14, No.2 (1997), pp.89-96.
27. David Carment, and Patrick James (eds.), Wars in the Midst of Peace (Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 1997) and Stephen N.Walt, "Building Up New Bogeymen", Foreign Policy, Vol.106 (1997), pp.177-89.
28. Jeane J. Kirkpatrick and others, "The Modernizing Imperative", Foreign Affairs, Vol.72, No.4 (1993), pp.22-6, and Richard Rosecrance, "The Clash of Civilizations and the Remaking of the World Order" American Political Science Review,Vol,92, No.4 (1998), pp.978-80.
29. მაგალითისათვის იხ. Jonathan Fox, "Islam and the West: The Influence of Two Civilizations on Ethnic Conflict", Journal of Peace Research, Vol.38, No.4 (July 2001), pp.459-72, Fred Halliday, Nation and Religion in the Middle East (Boulder, CO: Lynne Rienner, 2000), Shirleen T. Hunter, The Future of Islam and the West: Clash of Civilizations or Peaceful Coexistence? (Westport, CT: Praeger, 1998).
30. Fox, "Islam and the West", Errol A. Henderson and Richard Tucker, "Clear and Present Stangers: The Clash of Civilizations and International Conflict", International Studies Quarterly, Vol.45, No.2 (2001), pp.317-38 , and Bruce Russett, John R. Oneal and Michalene Cox, "Clash of Civilizations, or Realism and Liberalism Deja Vu?" Some Evidence", Journal of Peace Research, Vol.37, No.5 (2000), pp.583-608.
31. Fox, "Islam and the West", Jonathan Fox, "Ethnic Minorities and the Clash of Civilizations: A Quantitative Analysis of Huntington’s Thesis", British Journal of Political Science, Vol.32, No.3 (2002), pp.415-34, Ted R. Gurr, "Peoples Against the State: Ethno political Conflict and the Changing World System", International Studies Quarterly, Vol.38, No.3 (1994), pp.347-77, Tanja Ellingsen, "Colorful Community or Ethnic Witches Brew? Multiethnic and Domestic Conflict During and After the Cold War", Journal of Conflict Resolution, Vol.44, No.2 (2000), pp.228-49, and Tanja Ellingsen, "Patterns of Conflict: Towards Civilizational Clashes? Civilizational Differences and Intrastate Conflicts 1979-1998", Paper presented at the International Studies Association 42nd annual conference in Chicago, February, 2001.
32. Errol A. Henderson and J. David Singer, "Civil War in the Post-colonial World, 1964-92", Journal of Peace Research, Vol.37, No.3 (2000).
33. Errol A. Henderson, "Culture and Contiguity: Ethnic Conflict, the Similarity States, and the Onset of Warm 1829-1989", Journal of Conflict Resolution, Vol.41, No.5 (October 1997), pp.649-68, and Errol A. Henderson, "The Democratic Peace Through the Lens of Culture, 1820-1989", International Studies Quarterly, Vol.42, No.3 (September 1998), pp.461-84.
34. Fox, "Islam and the West".
35. Samuel P. Huntington, "Try Again: A Reply to Russet, Oneal, and Cox", Journal of Peace Research, Vol.37, No.5 (2000), pp.609-10.
36. იქვე.
37. Bruce Russet, John R. Oneal and Michalene Cox, "A Response to Huntington", Journal of Peace Research, Vol.37, No.5 (2000), pp.611-12.
38. იქვე.
39. Anthony D. Smith, "The Sacred Dimension".
40. Hunter.
41. Halliday, p.129-35.
42. Henderson, "Culture or Contiguity".
43. Rudolph J. Rummel, "Is Collective Violence Correlated with Social Pluralism?", Journal of Peace Research, Vol.34, No.2 (1997), pp.163-75.
44. Jonathan Fox, "Do Religious Institutions Support Violence or the Status Quo?", Studies in Conflict and Terrorism. Vol.22, No.2 (1999), pp.119-39, Jonathan Fox, "The Influence of Religious Legitimacy on Grievance Formation by Ethno religious Minorities", Journal of Peace Research, Vol.36, NO.3 (1999), pp.289-307, Jonathan Fox, "Religious Causes of Ethnic Discrimination", International Studies Quarterly, Vol.44, No.3 (September 2000), pp.423-50, Jonathan Fox, "The Effects of Religious Discrimination on Ethnic Protest and Rebellion", Journal of Conflict Studies, Vol.20, No.2 (Fal 2000) pp.16-43, and Jonathan Fox, "Religious Causes of International Intervention in Ethnic Conflicts", International Politics, Vol.38, No.4 (December, 2001).
45. Fox, "Islam and the West".
46. Halliday and Hunter.
47. ეს მოიცავს ქაშმირის შიიტ მუსლიმებს, სუნიტურ მუსლიმურ უმცირესობას, სიკხებს, ნაგალენდისა და მიზორამის შტატების ქრისტიან და ანიმისტ მაცხოვრებლებსა და ტრიპურას შტატის ქრისტიანებსა და ბუდისტებს.
48. მას შემდეგ MAR მონაცემებს დაემატა 18 უმცირესობა და მთლიანად შეადგინა 285. ამასთანავე, რადგანაც რელიგიის მონაცემები ამ ჯგუფების დამატებამდე იყო შეგროვებული მონაცემთა ბაზისათვის, ისინი გამორიცხული არიან ამ გამოკვლევიდან.
49. Gurr, Minorities at Risk, pp.5-7.
50. იქვე, გვ.7.
51. იქვე, გვ.7. ზოგიერთებმა, მაგალითად, James D. Fearon, and David D. Latin "A Cross-Sectional Study of Large-Scale Ethnic Violence in the Postwar Period", გამოუქვეყნებელი სტატია, Departement of Political Science, University of Chicago, 30 September 1997, შერჩევითი გადახრის საფუძველზე, გააკრიტიკეს MAR მონაცემები. Gurr, Peoples Versus States, pp.10-13 ეხება ამ კრიტიკას. პირველი, შეიძლება იმის მტკიცება, რომ გეგმის ჯგუფების სია "არასრულია"... მიუხედავად ამისა, გამოკვლევა შეიცავს ზოგიერთ ჯგუფს, რომლებიც განუსაზღვრელ ზონას განეკუთვნებიან; მათ დროდადრო ემატებოდა ახალი ჯგუფები, რაც დაფუძნებული იყო მომხმარებელთა რჩევებსა და ინტერნეტ ინფორმაციებზე. თუ იმას გავითვალისწინებთ, რომ გეგმა არსებობს 1980-იანი წლების შუა ხანებიდან, და რომ მან სერიოზული ყურადღება მიიქცია, სამართლიანია იმის მტკიცება, რომ ამ პროცესმა მიგვიყვანა ჯგუფების მკაფიოდ განსაზღვრულ სიამდე, რომლებიც ზემოთ მოყვანილ კრიტერიუმებს აკმაყოფილებდნენ. მეორე, შეიძლება იმის მტკიცება, რომ გამოკვლევა ყურადღებას ამახვილებს მხოლოდ იმ ჯგუფებზე, რომლებიც მონაწილეობდნენ კოლექტიურ მოქმედებაში და უგულებელყოფს იმ ჯგუფებს, რომლებიც "პოლიტიკურად უმოქმედოა". Gurr ამტკიცებს, რომ "ეს კრიტიკა არასწორია, იმიტომ რომ უმცირესობის გეგმის უმთავრესი მიზანია მხოლოდ იმ ჯგუფების იდენტიფიცირება და ანალიზი, რომლებიც აკმაყოფილებს პოლიტიკური მნიშვნელობის კრიტერიუმს" (People versus States, pp.10-13). ჩვენი გამოკვლევის ფარგლებში ამ ფაქტორების არსებობა ნიშნავს კონფლიქტის არსებობას. ამის საპირისპიროდ, ძნელია იმის მტკიცება, რომ ამ ფაქტორების არარსებობის პირობებში რაიმე კონფლიქტი აღმოცენდება. ამგვარად, აქ ამოსავალი ისაა, რომ ეთნიკური კონფლიქტების მაგალითები ზედმიწევნით სწორია. ეს იმას ნიშნავს, რომ MAR მონაცემები არ ეხება ყველა უმცირესობას, არ წარმოადგენს პოლიტიკურად მნიშვნელოვან ყველა ეთნიკურ უმცირესობას. გარდა ამისა, ამ მონაცემებმა დიდი აღიარება ჰპოვა პოლიტიკურ მეცნიერებასა და მსოფლიო რელიგიებში, რასაც ადასტურებს ის ფაქტი, რომ ამ მონაცემებზე დაფუძნებული გამოკვლევები გამოქვეყნებული იყო მოწინავე ჟურნალებში და არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ International Studies Quarterly, theBritish Journal of Political Science, International Political Science Review, Third World Quarterly, and Journal of Peace Research. და ბოლოს, თვით David Latin, რომელიც მონაცემებს აკრიტიკებდა, დირექტორთა საბჭოშია.
52. MAR და რელიგიური ცვლადები ხელმისაწვდომია MAR ვებ-გვერდზე: www.cidcm.umd.edu/inscr/mar.
53. არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემები იხ. ვებ-გვერდზე: www.cidcm.umd.edu/inscr/stfail
54. Ted R. Gurr, Barbara Harff and Monty G. Marshall, "Internal Wars and Failures of Governance,
1954-1996" (May 1997), რომელიც ხელმისაწვდომია ვებ-გვერდზე: www.cidcm.umd.edu/inscr/stfail. არსებობს ეთნიკური კონფლიქტის მრავალი განსაზღვრება და MAR-ისა და არშემდგარი სახელმწიფოს მონაცემებში მოტანილი განსაზღვრება შეიძლება საკამათო გახდეს.
55. ასევე, არსებობს კონფლიქტების ეპიზოდები, რომლებმაც უცებ იფეთქა. პირველი, ესაა სერბთა და ხორვატთა ერთობლივი ომი ბოსნიის ხელისუფლების წინააღმდეგ 1992-95 წლებში, რომელიც ორ ცალკეულ შემთხვევად იყოფა: ერთი სერბებისათვის, მეორე ხორვატებისათვის. ამის შედეგად, დამატებულ იქნა ოთხი კონფლიქტური წელიწადი. მეორე, ესაა საქართველოში აფხაზთა და სამხრეთ ოსების აჯანყება 1991-93 წლებში, რომელიც ორ შემთხვევად გაიყო: ერთი აფხაზებთან მიმართებაში, მეორე კი სამხრეთ ოსებთან. ამის შედეგად დამატებულ იქნა სამი კონფლიქტური წელი. მესამე, ინდოეთის მაჩვენებელი აერთიანებს ყველა ლოკალურ აჯანყებას: ასამში (1952-), სიკხებისა პენჯაბში (1982-), და მუსლიმებისა ქაშმირში (1989-). ამ გამოკვლევამ ეს დაყო ოთხ კატეგორიად: ნაგალენდის, მიზორამის და ტრიპურას მკვიდრნი, რომლებიც მეტწილად ადგილობრივი ქრისტიანი ხალხები არიან (1952-); ბოდოები და ასამელები, რომლებიც მუსლიმურ უმცირესობას წარმოადგენენ (1952-); სიკხები (1982-) და ქაშმირელები (1989-); ამის შედეგად მონაცემებს დაემატა 68 შემთხვევა. მეოთხე, თავდაპირველ მონაცემებში ლიბანი 1965-92 წლებში ერთად იყო კოდირებული; ამ გამოკვლევაში 1965-74 წლები კოდირებულია როგორც პალესტინელების დაპირისპირება ქრისტიანი მარონიტების ხელისუფლებასთან, 1975-92 წლები კი - როგორც სამოქალაქო ომი მუსლიმთა და ქრისტიანთა შორის. მეხუთე, თავდაპირველ მონაცემებში საქართველოს, აზერბაიჯანის, კაზაკებისა და ბალტიის რესპუბლიკების ხელისუფლების მიერ გაჩაღებული კონფლიქტები ერთადაა კოდირებული (1986-91). ამ ნაშრომმა ისინი ორ შემთხვევად გაყო, ერთი - ეს იყო მუსლიმი აზერბაიჯანელებისათვის და კაზაკების შემთხვევისათვის, და ერთიც - საქართველოსა და ბალტიის რესპუბლიკების ხელისუფლებებისათვის, რის შედეგად დაემატა 6 შემთხვევა.
56. ეს ცვლადები შეგროვილია 1990-91, 1992-93, და 1994-95 წლებისათვის. 1994-95 წწ. პერიოდი იმიტომ იქნა შერჩეული, რომ ის უახლესი იყო. ნებისმიერ შემთხვევაში, სამი პერიოდიდან აღებული ცვლადები ძალზედ ფარდობითია. რელიგიული ცვლადების სრული მიმოხილვა, ასევე მათი ასლის მიღება შესაძლებელია შემდეგ მისამართზე: www.cidcm.umd.edu/inscr/mar/links.html

57. სკალა შემდეგნაირადაა შედგენილი:
0 არცერთი
1 მნიშვნელოვანი რელიგიური დისკრიმინაცია საზოგადოებაში, რაც გამოწვეულია საზოგადოების ზოგადი წინასწარგანწყობით. ექსპლიციტური საზოგადოებრივი პოლიტიკა იცავს და/ან აუმჯობესებს ჯგუფის შესაძლებლობას, რათა მან განახორციელოს თავისი რელიგიური პრაქტიკა.
2 მნიშვნელოვანი რელიგიური დისკრიმინაცია საზოგადოებაში გამოწვეულია საზოგადოების ზოგადი წინასწარგანწყობით. საზოგადოებრივი პოლიტიკა ნეიტრალურია, ხოლო თუ პოზიტიურია - არაადეკვატურია იმისათვის, რომ გააწონასწოროს დისკრიმინაციული პრაქტიკა.
3 რელიგიური ცერემონიის ფორმალური შეზღუდვის საზოგადოებრივი პოლიტიკა. რელიგიური მოქმედებები შეზღუდულია საზოგადოებრივი პოლიტიკით. ეს მოიცავს რელიგიებს, რომლებიც აღიარებულია, მაგრამ მათ მინიჭებული აქვთ ფორმალური, მეორეხარისხოვანი სტატუსი (მაგალითი: ქრისტიანული სექტები მრავალ მუსლიმურ ქვეყანაში).
4 რელიგიური ცერემონიის ფორმალური შეზღუდვის საზოგადოებრივი პოლიტიკა. რელიგიური ცერემონიალი მკაცრადაა შეზღუდული და აკრძალული (მაგალითი: ბაჰაისტები ირანში).

58. თითოეული სპეციფიკური ტიპის რელიგიური დისკრიმინაცია კოდირებული იყო სკალაზე 0-დან 2-მდე. (2=მოქმედება აკრძალულია ან მკაცრადაა შეზღუდული უმრავლესი ან ჯგუფის ყველა წევრისათვის; 1=მოქმედება მცირედაა შეზღუდული უმეტესი ან ჯგუფის ყველა წევრთათვის, ან მკაცრადაა შეზღუდული ზოგიერთი მათგანისათვის; 0=მნიშვნელოვნად არ არის შეზღუდული ნებისმიერისათვის). რვა ცვლადისათვის დამატებულ იქნა კოდირებული შეფასება და ჯამი გაყოფილ იქნა ორად, რათა შექმნილიყო ინდიკატორთა ერთობლიობა (ერთი თითოეული წყვილისათვის), რომელიც ფასდება 0-დან 8-მდე. კოდირებული მოქმედებები შემდეგია:

  • შეზღუდვები რელიგიური საქმიანობის, ფესტივალების და/ან არდადეგების საზოგადოებრივ დაკვირვებაზე.
  • შეზღუდვები მშენებლობაზე, შეკეთებაზე და თაყვანისცემის ადგილების შენარჩუნებაზე.
  • სხვა ჯგუფის რელიგიურ კანონებზე ძალდატანებითი დაკვირვება.
  • შეზღუდვები ფორმალურ რელიგიურ ორგანიზაციებზე.
  • შეზღუდვები რელიგიურ სკოლებსა და/ან ზოგადად რელიგიურ განათლებაზე.
  • რელიგიურ კანონებზე დაკვირვების შეზღუდვა, განსაკუთრებით მათზე, რომლებიც ეხება პიროვნულ სტატუსს, მათ შორის ქორწინებასა და განქორწინებას.
  • შეზღუდვები სამღვდელოების იერარქიასა და ხელმისაწვდომობაზე.
  • შეზღუდვები რელიგიური კანონების სხვა ტიპის დაკვირვებაზე.

59. ორი ცვლადი კომბინირებული იყო ამ ცხრილზე დაყრდნობით:

60. ეს ცვლადი ზომავს იმ დაძაბულობებს, რომელიც საჯაროდ გამოიხატა ჯგუფის ლიდერთა მიერ დისკრიმინაციის გამო, იგივე კატეგორიებით, რომლითაც შედგენილია RDIS და რომლებიც დამატებულია გაფანტული დაძაბულობის აღმნიშვნელ კატეგორიებს; ისინი მხოლოდ მაშინაა კოდირებული, როდესაც სხვა სპეციფიკური კატეგორიები კოდირებული არ არის. თითოეული ტიპის დაძაბულობის დონე კოდირებულია შემდეგ სკალაზე, რომლის შედეგები გამოყენებულია, რათა შედგეს სკალა 0-დან 24-მდე:

3 = საკითხი მნიშვნელოვანია ჯგუფების უმრავლესობისათვის.
2 = საკითხი მნიშვნელოვანია, მაგრამ მისი ფარდობითი მნიშვნელობის განხილვა შეუძლებელია.
1 = საკითხს ნაკლები მნიშვნელობა აქვს, ან ჯგუფის ერთი ნაწილისთვისაა მნიშვნელოვანი.
0 = საკითხი არ განიხილება და მას არ აქვს რაიმე ღირსშესანიშნავი მნიშვნელობა.

61. ეს ცვლადი კოდირებულია შემდეგ სკალაზე:

0 არცერთი
1 ჯგუფი მოითხოვს მეტ რელიგიურ უფლებებს.
2 ჯგუფი ეძიებს პრივილეგირებულ სტატუსს თავისი რელიგიისათვის, რომელიც შეურაცხყოფს დომინანტური ჯგუფის რელიგიურ რწმენას.
3 ჯგუფი ისწრაფვის თავისი რელიგიური იდეოლოგიის ზოგიერთი ასპექტის დომინანტურ ჯგუფზე თავსმოხვევისაკენ.
4 ჯგუფი ისწრაფვის იდეოლოგიური ჰეგემონიისათვის, რომელიც გავლენას მოახდენს გაბატონებული ჯგუფის ზოგიერთ წევრზე.
5 ჯგუფი ისწრაფვის იდეოლოგიური ჰეგემონიისათვის, რომელიც გავლენას მოახდენს გაბატონებული ჯგუფის წევრთა უმეტესობაზე ან ყველა მათგანზე.

62. არსებობის შემთხვევაში თითოეული ამ ფაქტორთაგანი კოდირებულია როგორც 1 და RLEG-ი შეადგენს ამ ოთხი ფაქტორის მთლიანობას:

  • პოლიტიკასა და/ან კონფლიქტში რელიგიური მონაწილეობის ისტორია.
  • რელიგიური ლიდერები აქტიურად იყენებენ რელიგიურ რიტორიკას მოსახლეობის მობილიზაციისათვის.
  • რელიგია შემოთავაზებულია როგორც არარელიგიური, ეკონომიკური, პოლიტიკური და/ან სოციალური პრობლემების გაწყვეტა.
  • ოფიციალური რელიგიის არსებობა სახელმწიფოს კონსტიტუციაში, კანონში, ან დე-ფაქტო საზოგადოებრივ პოლიტიკაში.

63. Gurr, Minorities at Risk, Gurr, "Why Minorities Rebel",and Gurr, Peoples Versus States.
64. ცნობარი ხელმისაწვდომია MAR ვებ-გვერდზე: www.cidcm.umd.edu/inscr/mar
65. ეს ცვლადი შეიქმნა ხუთი ცვლადის დამატებით, რომელიც ზომავს სპეციფიკური ტიპის კულტურულ განსხვავებებს შემდეგ სკალაზე: 0-არცერთი, 1-ზოგიერთი საშუალო დიფერენციალი; 2-მნიშვნელოვანი დიფერენციალი. ეს ცვლადები შემდეგ ცვლადებს შეიცავდა: განსხვავებული ეთნიკურობა და ნაციონალობა (culdifx1); განსხვავებული ენა (culdifx2); განსხვავებული ისტორიული წარმომავლობა (culdifx3); განსხვავებული სოციალური ტრადიციები (culdifx5); განსახლების სხვადასხვა ტერიტორია (culdifx6); შედეგად მიღებული ცვლადები იცვლება 0-დან 10-მდე. მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ რელიგიური განსხვავებების განმსაზღვრელი ცვლადები არ შედიოდა ამ ცვლადში, რათა თავიდან ყოფილიყო აცილებული ზემოთაღწერილ რელიგიურ ცვლადებთან კოვარიაცია.
66. აქ გამოყენებული ცვლადი შედგენილი იყო ცვლადების დამატებით MAR მონაცემებზე, რომელიც განსაზღვრავს შემდეგი სპეციფიკური ტიპის დაძაბულობებს იგივე სკალაზე, რომელიც გამოყენებული იყო რელიგიური დაძაბულობების განსასაზღვრად: ზოგადი დამოკიდებულება ფართო ავტონომიისადმი (autgr194); მონათესავე ჯგუფებთან გაერთიანების სურვილი (autgr294); პოლიტიკური დამოუკიდებლობის სურვილი (autgr394); ფართო ავტონომიის სურვილი (autgr494); შეზღუდული ავტონომიის სურვილი (autgr594). შედეგად მიღებული ცვლადები მოძრაობს 0-დან 15-მდე.
67. აქ გამოყენებული ცვლადები შედგენილი იყო MAR მონაცემებში ცვლადების დამატებით, რომელიც განსაზღვრავს შემდეგი სპეციფიკური ტიპის დაძაბულობებს იგივე სკალაზე, რომელიც გამოყენებული იყო რელიგიური დაძაბულობებისათვის: ეკონომიკური საკითხების/პრობლემების გავრცელება (ecogr194); საზოგადოებრივ ფონდებში დიდი წილი (ecogr294); დიდი ეკონომიკური შესაძლებლობების სურვილი (ecogr394); გაუმჯობესებული სამუშაო პირობების სურვილი (ecogr494); არსებული მიწის, სამუშაოს და/ან რესურსების დაცვის სურვილი (ecogr594); სხვა ეკონომიკური დაძაბულობა (ecogr694). შედეგად მიღებული ცვლადები მოძრაობს 0-დან 18-მდე.
68. აქ გამოყენებული ცვლადები შედგენილი იყო MAR მონაცემებში ცვლადების დამატებით, რომელიც განსაზღვრავს დაძაბულობების შემდეგ სპეციფიკურ ტიპებს იგივე სკალაზე, რომელიც გამოყენებული იყო რელიგიური დაძაბულობებისათვის: ჯგუფის ენისა და კულტურის დაწინაურებისაკენ მისწრაფება (culgr294); ჯგუფის ენაზე განათლების მიღების სურვილი (culgr394), ჯგუფის ენის ოფიციალურ დონეზე გამოყენების სურვილი (culgr494), სხვა ჯგუფების თავდასხმებისაგან დაცვა (culgr594); სხვა კულტურული დაძაბულობები (culgr694). შედეგად მიღებული ცვლადები მოძრაობს 0-დან 15-მდე. მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ საერთო რელიგიური დაძაბულობების ცვლადი არ შედიოდა ამ ცვლადში, რათა თავიდან ყოფილიყო აცილებული ზემოთ აღწერილ რელიგიურ ცვლადებთან დამთხვევა.
69. აქ გამოყენებული ცვლადები შედგენილი იყო MAR-ის მონაცემებში ცვლადების დამატებით, რომელიც განსაზღვრავს დაძაბულობების შემდეგ სპეციფიკურ ტიპებს იგივე სკალაზე, რომელიც გამოყენებული იყო რელიგიური დაძაბულობებისათვის: პოლიტიკური დაძაბულობების გავრცელება (polgr194); მისწრაფება ფართო საერთო პოლიტიკური უფლებების მოსაპოვებლად (polgr294); გადაწყვეტილების მიღებაში ფართო მონაწილეობის სურვილი (polgr394); ფართო სამოქალაქო უფლებების მოპოვების სურვილი (polgr494); ოფიციალურ პოლიტიკაში ცვლილების სურვილი (polgr594); სხვა პოლიტიკური დაძაბულობები (polgr694); შედეგად მიღებული ცვლადები მოძრაობს 0-დან 15-მდე.
70. Keith Jaggers, და Ted R. Gurr, "Tracking Democracy’s Third Wave with the Polity III Data", Journal of Peace Research, Vol.32, No.4 (1995), pp.469-482.
71. ეს შემადგენელი შეიცავს: ჯგუფის რამდენიმე წევრია დაპატიმრებული (rep0196); ჯგუფის მრავალი წევრია დაპატიმრებული (rep0296); ლიდერები ან დაპატიმრებული, ან გაუჩინარებული არიან (rep0396); აჩვენებს ჯგუფის წევრთა ან ლიდერთა სასამართლო პროცესებს (rep0496); წამება, გამოყენებული დასაშინებლად ან ინფორმაციის მოსაპოვებლად (rep0596); ხელისუფლების მიერ დახოცილი ჯგუფის წევრები (rep0696); ხელისუფლების მიერ დახოცილი ჯგუფის ლიდერები (rep0796); მოქალაქეთა რეპრესიები (rep0896); გასამხედროებული დაჯგუფებების მიერ ჩადენილი მკვლელობები (rep0896); ჩამორთმეული და განადგურებული ქონება (rep1096); შეზღუდვები გადაადგილებაზე (rep1196); ძალადობრივი გადასახლება (rep1296); საკვებით მომარაგების აკრძალვა (rep1396); ეთნიკური წმენდა (rep1496); სისტემატური შინა ჯაშუშობა (rep1596); კრიტიკული მდგომარეობა (rep1696); პოლიციისა და სამხედრო ნაწილების თავმოყრა (rep1796); პროტესტანტების წინააღმდეგ ძალის შეზღუდული გამოყენება (rep1896); პროტესტანტების წინააღმდეგ ძალის შეუზღუდავი გამოყენება (rep1996); სამხედრო კამპანია შეიარაღებული აჯანყებულების წინააღმდეგ (rep2096); სამხედრო სამიზნეები და დანგრეული აჯანყებული ტერიტორიები (rep2196); აჯანყებულთა მხარდაჭერაში ეჭვმიტანილთა განადგურება სამხედრო ძალის გამოყენებით (rep2296); სხვა სახელისუფლებო რეპრესიები (rep2396). ყველა ეს ცვლადი განსაზღვრულია შემდეგ სკალაზე: 0 - არ არის ცნობები რეპრესიის შესახებ; 1 - ჯგუფის წევრთა წინააღმდეგ გამოყენებული ტაქტიკა, რომლებიც მონაწილეობენ კოლექტიურ ქმედებაში; 2 - ჯგუფის წევრთა წინააღმდეგ გამოყენებული ტაქტიკა, ორივე შემთხვევაში (მონაწილეობენ თუ არა კოლექტიურ მოქმედებაში), ან ორაზროვან სიტუაციებში, მაგალითად, როდესაც წყაროებიდან არ არის ნათელი, პროვოცირებული იყო თუ არა რეპრესიული მოქმედებები. 3 - ჯგუფის იმ წევრთა წინააღმდეგ გამოყენებული ტაქტიკა, რომლებიც არ მონაწილეობენ კოლექტიურ მოქმედებაში. 1996 წლის ცვლადის არჩევის მიზეზი ისაა, რომ ის არის ყველაზე ადრეული პერიოდი, რომლისთვისაც MAR-ის მონაცემებში სახეზე იყო რეპრესიის ცვლადები, ამიტომ გონივრულია დავასკვნათ, რომ 1995 წლისა და 1996 წლის რეპრესიებს შორის არსებობს მკაფიო თანაფარდობა. რეპრესიებს 1996 და 1997 წლებში, მაგალითისათვის, აქვთ თანაფარდობა .897 (p-value <.001).
72. ეს გაკეთებულია შემდეგ მასშტაბზე: 0=არ არის პოლიტიკური მოძრაობის შესახებ ჩანაწერი; 1=შეზღუდული – არც ერთ პოლიტიკურ მოძრაობას არ უჭერს მხარს უმცირესობათა მეათედზე მეტი (ასევე იმ შემთხვევაში, თუ მოძრაობები იდენტიფიცირებულია სახელებით, მაგრამ ინფორმაცია არასაკმარისია, რათა მოხდეს მხარდაჭერის კოდირება ნებისმიერი მათგანისათვის); 2=საშუალო - ფართო პოლიტიკურ მოძრაობას მხარს უჭერს უმცირესობის მეოთხედიდან ნახევრამდე; 3=დიდი - უდიდესი პოლიტიკური მოძრაობა, რომელსაც მხარს უჭერს უმცირესობების ნახევარი. ეს ცვლადი ასევე გამოყენებულია დამოუკიდებელ ცვლადად აჯანყების წინასწარმეტყველების რეგრესიებში.
73. Fox, "The Effects of Religious Discrimination", and Jonathan Fox, "Are Ethno-Religious Minorities more Militant than Other Ethnic Minorities?", Alternatives, VBol.28, No.1 (2003), pp.91-114.
74. Jeff Haynes, Religion in Global Politics (New York: Longman, 1998).
75. Walker Connor, "Nation Building or Nation Destroying?", World Politics, Vol.24 No.3 (1972), pp.319-355.
76. Walker Connor, "The Politics of Ethno nationalism", Journal of International Affairs, Vol.27, No.1 (1973), p.5-11.

ინგლისურიდან თარგმნა დავით მაცაბერიძემ
2005 წ.

0179, თბილისი, ჭავჭავაძის გამზ. 3 (II კორპ.), ოთახი 162
ტელ: (+995 32) 229 08 44
ელ-ფოსტა: tsuculturologia@yahoo.com    icstbilisi@gmail.com
copyright © 2003-2016 კულტურის მეცნიერებათა ინსტიტუტი