პიტირიმ სოროკინი
ჩვენი დროის კრიზისი

ცნობილი სოციოლოგი პიტირიმ ალექსანდრეს ძე სოროკინი დაიბადა 1889 წ. რუსეთში, ვოლოგდის გუბერნიაში. დაამთავრა პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. 1922 წელს დატოვა რუსეთი და გაემგზავრა ჯერ ბერლინში, შემდეგ პრაღაში, 1923 წლიდან კი დამკვიდრდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში. გარდაიცვალა 1968 წელს.
1937-1941 წლებში გამოიცა სოციოლოგიის ისტორიაში უპრეცედენტო მოცულობის ნაშრომი - პ. სოროკინის "სოციოკულტურული დინამიკა" 4 ტომად. ავტორმა მაშინვე ჩაიფიქრა და მოგვიანებით განახორციელა კიდეც ოთხტომეულის შემოკლებული ვერსია, რომელიც მის ყველაზე პოპულარულ ნაშრომად იქცა, სათაურით - "ჩვენი დროის კრიზისი" (Sorokin P. The Crisis of Our Age. The Social and Cultural Outlook). შინაარსობრივად იგი წარმოადგენს "სოციოკულტურულ დინამიკას" პირველ ორ ტომს.




ჩვენი დროის კრიზისი

დასავლური საზოგადოების ცხოვრების ყველა მხარე დღეს სერიოზულ კრიზისს განიცდის. ჩვენ ვცხოვრობთ ორი ეპოქის მიჯნაზე: ჩვენი სხივმოსილი გუშინდელი დღის მომაკვდავ გრძნობად კულტურასა და შექმნის პროცესში მყოფი ხვალინდელი დღის იდეაციურ კულტურას შორის. ჩვენ ვარსებობთ, ვაზროვნებთ, ვმოქმედებთ ბრწყინვალე გრძნობადი დღის მიწურულს, რომელიც ექვსი საუკუნე გრძელდებოდა. ჩამავალი მზის სხივები ჯერ კიდევ ანათებს წარმავალი ეპოქის დიდებულებას. მაგრამ სინათლე ნელ-ნელა ქრება და ბინდბუნდში სულ უფრო გვიჭირს დავინახოთ ეს დიდებულება, მოვძებნოთ საიმედო ორიენტირები. დგება გარდამავალი ეპოქის ღამე თავისი კოშმარებით, ჩრდილებითა და საშინელებებით, მაგრამ მის მიღმა მოჩანს ახალი, დიადი იდეაციური კულტურის განთიადი.
კრიზისის არსებობა ეჭვს არ იწვევს, მაგრამ კამათობენ მის ბუნებაზე, მიზეზებსა და შედეგებზე. შეიძლება გამოიყოს ორი ძირითადი თვალსაზრისი:
1) ექსპერტთა ნაწილი ფიქრობს, რომ ეს არის ჩვეულებრივი კრიზისი, როგორიც არაერთხელ ყოფილა ყოველ საუკუნეში. მის არსს ისინი ხედავენ ან დემოკრატიისა და ტოტალიტარიზმის, ან კაპიტალიზმისა და კომუნიზმის, ან ნაციონალიზმის და ინტერნაციონალიზმის, დესპოტიზმის და თავისუფლების და ა.შ. დაპირისპირებაში. ამ "დიაგნოსტთა" შორის ისეთებიც არიან, რომელთაც კრიზისის არსი პიროვნებათშორის კონფლიქტამდე დაჰყავთ (ერთი მხრივ, ჰიტლერი, სტალინი, მუსოლინი, მეორე მხრივ, ჩერჩილი, რუზველტი). ამოსავალსაც შესაბამისს ხედავენ - ეკონომიკური თუ პოლიტიკური რეფორმები, ამა თუ იმ პიროვნების თავიდან მოცილება და ა.შ.
2) მეორე დიაგნოზი გაცილებით პესიმისტურია. იგი აღნიშნულ კრიზისს დასავლურ საზოგადოებასა და მისი კულტურის სიკვდილისწინა აგონიად მიიჩნევს. ამ თვალსაზრისის ყველაზე თვალსაჩინო წარმომადგენელია ოსვალდ შპენგლერი. იგი თვლის, რომ კულტურა მოკვდავია. სიმწიფის საფეხურის მიღწევის შემდეგ იგი ქვეითდება. დაქვეითებას გარდუვალად მოსდევს კულტურისა და მისი მატარებელი საზოგადოების დაღუპვა. დასავლეთის საზოგადოებებმა და მათმა კულტურამ უკვე განვლეს უმაღლესი განვითარების საფეხური და დაცემის უკანასკნელ სტადიაზე იმყოფებიან. ამდენად, თანამედროვე კრიზისი მხოლოდ დასაწყისია მათი ისტორიული არსებობის დასასრულისა. არ არსებობს საშუალება, რომელიც თავიდან ააცილებს დასავლურ კულტურას გარდუვალ აღსასრულს.
პ. სოროკინის აზრით, ორივე დიაგნოზი მცდარია. იგი თვლის, რომ კრიზისი მთლიანად მოიცავს დასავლეთის კულტურასა და საზოგადოებას, ყველა ძირითად ინსტიტუტს, ხელოვნებასა და მეცნიერებას, სამართალს და მორალს, ცხოვრების წესსა და ზნე-ჩვეულებებს. ერთი სიტყვით, კრიზისი მდგომარეობს უკანასკნელი ოთხი ასწლეულის დასავლური კულტურისა და საზოგადოების ფუძემდებლური ფორმების რღვევაში.
ყველა დიდი კულტურა წარმოადგენს არა მრავალფეროვან მოვლენათა კონგლომერატს, რომლებიც თანაარსებობენ, მაგრამ არაფრით არიან ერთმანეთთან დაკავშირებული, არამედ მთლიანობას, ინდივიდუალობას, რომლის შემადგენელი ნაწილები გამსჭვალული არიან ერთი ფუძემდებლური პრინციპით და გამოხატავენ ერთ, ძირითად ფასეულობას. ასეთი მთლიანი კულტურის სახვითი ხელოვნება და მეცნიერება, ფილოსოფია და რელიგია, ეთიკა და სამართალი, სოციალური, ეკონომიკური და პოლიტიკური ორგანიზაციის ძირითადი ფორმები, ზნე-ჩვეულებათა დიდი ნაწილი, ცხოვრების წესი და მენტალიტეტი - ყველა თავისებურად გამოხატავს მის ფუძემდებლურ პრინციპს, მის ძირითად ფასეულობას. სწორედ ფასეულობა წარმოადგენს ყოველი კულტურის საფუძველს და საძირკველს.
ავიღოთ, მაგალითად, შუა საუკუნეების ევროპული კულტურა. მისი ძირითადი ჭეშმარიტება (ფასეულობა) იყო ღმერთი. შუა საუკუნეების კულტურის ყველა სფერო გამოხატავს ამ ფუნდამენტურ პრინციპს ანუ ფასეულობას.
შუა საუკუნეების არქიტექტურა და სკულპტურა წარმოადგენდა „ბიბლიას ქვაში". ლიტერატურა მთლიანად გამსჭვალული იყო რელიგიითა და ქრისტიანული რწმენით. მხატვრობა ასახავდა იმავე ბიბლიურ თემებს ხაზსა და ფერში. მუსიკა თითქმის მთლიანად რელიგიური ხასიათისა იყო. ფილოსოფია, პრაქტიკულად, რელიგიისა და თეოლოგიის იდენტური გახლდათ და კონცენტრირდებოდა ისევ და ისევ ღმერთის - ძირითადი პრინციპისა და ფასეულობის - ირგვლივ. მეცნიერება რელიგიის სამსახურშია. ეთიკა და სამართალი წარმოადგენდნენ ქრისტიანობის აბსოლუტურ მცნებათა შემდგომ დამუშავებას. პოლიტიკური ორგანიზაცია მისი სასულიერო და საერო სფეროებით, ძირითადად, თეოკრატიული იყო და ღმერთს (რელიგიას) ეფუძნებოდა.
ცხოვრებისა და აზროვნების წესი ხაზს უსვამდა ღმერთთან ერთიანობას, აგრეთვე უარყოფით ან სრულიად გულგრილ დამოკიდებულებას გრძნობდა სამყაროსთან, მის სიმდიდრესთან, სიხარულთან, ფასეულობებთან. გრძნობადი სამყარო განიხილებოდა მხოლოდ როგორც ადამიანის „დროებითი თავშესაფარი", რომელშიც იგი მხოლოდ სტუმარია და მოგზაური; იგი ღმერთის მარადიული სამყოფელისაკენ მიისწრაფვის და ეძებს გზას იმისა, თუ როგორ გახდეს იქ შესვლის ღირსი.
ამრიგად, შუა საუკუნეობრივი ევროპული კულტურის ყველა ნაწილი გამოხატავდა ობიექტური სინამდვილის ერთსა და იგივე პრინციპს: უსასრულობას, ზეგრძნობადობას, ზეგონიერებას, ღმერთისა. კულტურის ასეთი უნიფიცირებული სისტემა, დამყარებული ღმერთის, როგორც ერთადერთი რეალობისა და ფასეულობის, ზეგრძნობადობასა და ზეგონიერებაზე, შეიძლება ჩაითვალოს იდეაციურად.
დაახლოებით ასეთივე პრინციპი ღმერთის ზეგრძნობადობის და ზეგონიერების აღიარებისა, მხოლოდ ცალკეული რელიგიური ასპექტების სხვაგვარი აღქმით, ედო საფუძვლად ბრაჰმანული ინდოეთის ინტეგრირებულ კულტურას, ბუდისტურ და ლაოისტურ კულტურებს, ბერძნულ კულტურას ძვ.წ. მე-8-6 სსაუკუნეებში. ყველა ისინი, უპირატესად, იდეაციური კულტურები იყო.
შუასაუკუნეობრივი კულტურის აღსასრული მდგომარეობდა სწორედ ამ იდეაციური სისტემის დარღვევაში. იგი დაიწყო მე-12 საუკუნეში, როცა გაჩნდა ახალი, სრულიად განსხვავებული პრინციპის ჩანასახი. იგი იმაში მდგომარეობდა, რომ ობიექტური რეალობა და მისი აზრი გრძნობადია. აზრი აქვს მხოლოდ იმას, რასაც ჩვენ ვხედავთ, გვესმის, ვგრძნობთ, აღვიქვამთ ჩვენი გრძნობის ორგანოების მეშვეობით. სწორედ ეს არის რეალური სამყარო. ამ გრძნობადი რეალობის იქით ან არაფერია, ან არის რაღაც ისეთი, რის შეგრძნებაც ჩვენ არ შეგვიძლია, ეს კი არარსებულის, არარეალურის ეკვივალენტია, რომელიც შეიძლება ამის გამო უგულებელვყოთ.
ეს ახალი პრინციპი შეეჯახა იდეაციური კულტურის დაქვეითების გზაზე დამდგარ პრინციპს. მათმა შერწყმამ ორგანულ მთლიანობად შექმნა სრულიად ახალი კულტურა მე-13-14 საუკუნეებში. მისი ძირითადი წანამძღვარი ის იყო, რომ ობიექტური რეალობა ნაწილობრივ ზეგრძნობადია და ნაწილობრივ - გრძნობადი; იგი მოიცავს ზეგრძნობად და ზერაციონალურ ასპექტს, რაციონალურ ასპექტს, და ბოლოს, სენსორულ ასპექტს. კულტურულ სისტემას, რომელიც ამ წინამძღვარს ემყარება, შეიძლება იდეალისტური ვუწოდოთ.
არსებითად იდეალისტურია მე-13-14 საუკუნეების დასავლეთევროპული კულტურა, ძვ.წ. მე-5-4 საუკუნეების ბერძნული კულტურა. ისინი ზემოაღნიშნულ მასინთეზირებელ იდეას ემყარება.
მაგრამ პროცესი ამაზე არ შეჩერებულა. გრძელდებოდა შუა საუკუნეების იდეაციური კულტურის დაქვეითება და ახალ პრინციპზე დამყარებული კულტურის აღმავლობა. დაახლოებით მე-16 საუკუნიდან ახალი პრინციპი დომინირებადი გახდა, ისევე როგორც მასზე დამყარებული კულტურა. ასე ჩამოყალიბდა ჩვენი კულტურის ტიპი - სენსორული, ემპირიული, საერო კულტურა, რომელიც ერთიანდება პრინციპის ირგვლივ: ობიექტური სინამდვილე და მისი აზრი სენსორულია.
ყველა ეს ტიპი - იდეაციური, იდეალისტური და გრძნობადი - თავს იჩენს ეგვიპტურ, ბაბილონურ, ბერძნულ-რომაულ, ინდუისტურ, ჩინურ და სხვა კულტურებში. დღევანდელი კრიზისის არსი იმაში მდგომარეობს, რომ კულტურისა და საზოგადოების ერთი ფორმა (გრძნობადი) ქრება, მეორე კი მხოლოდ ისახება. კრიზისი, ისევე როგორც სხვა ეპოქებში, თავს იჩენს ომებით, რევოლუციებით, სისხლისღვრითა და ანარქიით; სოციალური, მორალური, ეკონომიკური და ინტელექტუალური ქაოსით; კაცობრიობის დიდი და მცირე ფასეულობების დროებითი რღვევით; მილიონობით ადამიანის გაღატაკებითა და ტანჯვით. ყველაფერი ეს მხოლოდ თანმხლები მოვლენებია ძირითადი პრობლემებისა: გრძნობადი კულტურა და ცხოვრების წესი კულტურის სხვა ფორმებს უპირისპირდება. კრიზისი გრძელდებოდა მანამ, სანამ არ გამოჩნდება, რომ ჩვენი კულტურის გრძნობადი წანამძღვარი გამოდევნა სხვა, უფრო ადეკვატურმა წინამძღვარმა.
აღნიშნული კრიზისი არ არის დასავლური კულტურისა და საზოგადოების სიკვდილისწინა აგონია, არ მოასწავებს მათი ისტორიული არსებობის აღსასრულს. ასეთი თეორიები ბიოლოგიურ ანალოგიებს ემყარება და მცდარია. არ არსებობს ერთიანი კანონი, რომლის მიხედვითაც თითოეული კულტურა გაივლის ბავშვობის, სიმწიფისა და სიკვდილის სტადიებს. ამ თეორიის ვერც ერთმა მომხრემ ვერ მოახერხა იმის ახსნა, თუ რა იგულისხმება კულტურის ბავშვობაში ან სიბერეში, როგორია თითოეული ასაკის ტიპური მახასიათებლები, როგორ და რატომ კვდება საზოგადოება და, საერთოდ, რას ნიშნავს საზოგადოებისა და კულტურის სიკვდილი.
სიტუაციის დაწვრილებითი ანალიზი გვიჩვენებს, რომ თანამედროვე კრიზისი წარმოადგენს დასავლური საზოგადოებისა და კულტურის მხოლოდ გრძნობადი ფორმის რღვევას, რასაც მოჰყვება ახალი ინტეგრაცია, ისევე საყურადღებო, როგორც გრძნობადი ფორმა თავისი აყვავების პერიოდში. როგორც ადამიანის ცხოვრების წესის შეცვლა არ ნიშნავს მის სიკვდილს, ასევე კულტურის ერთი ფუნდამენტური ფორმის მეორით შეცვლა არ მოასწავებს საზოგადოებისა და მისი კულტურის დაღუპვას. ყველა დიდმა კულტურამ თავისი არსებობის მანძილზე რამდენიმე ასეთი ცვლილება განიცადა.
უფრო მეტიც: ასეთი ცვლილება, რაოდენ მტკივნეულიც არ უნდა იყოს ის, ერთგვარად აუცილებელი პირობაა ნებისმიერი კულტურისათვის, რათა იგი შემოქმედებითად აღმშენებლობითი დარჩეს ისტორიული განვითარების მთელ მანძილზე. კულტურის არც ერთი ფორმა არ არის უსაზღვრო შემოქმედებითი შესაძლებლობების მქონე. ეს შესაძლებლობანი ყოველთვის შეზღუდულია. როცა ეს შეზღუდული შესაძლებლობანი რეალიზებულია, შესაბამისი კულტურა და საზოგადოება ან კვდება და არაშემოქმედებითი ხდება, ან იცვლის ფორმას, რასაც მოაქვს ახალი შემოქმედებითი შესაძლებლობანი და ფასეულობები. ყველა დიდმა კულტურამ, რომელთაც შეინარჩუნეს შემოქმედებითი პოტენციალი, განიცადა ასეთი ცვლილებები. მეორე მხრივ, კულტურები და საზოგადოებები, რომლებიც არ იცვლიდნენ ფორმას და ვერ პოულობდნენ გამოხატვის გზებსა და საშუალებებს, გახდნენ ინერტულნი, არაპროდუქტიული, მკვდარი.
ამდენად, შპენგლერისა და მისი მიმდევრების მიერ წარმოსახული სასიკვდილო აგონია სხვა არაფერი იყო, თუ არა კულტურის ახალი ფორმის გაჩენით გამოწვეული მძაფრი ტკივილები, რომელთაც მოყვება ახალი შემოქმედებითი ძალების გათავისუფლება.
დასავლური კულტურისა და საზოგადოების სრული მოსპობა შეუძლებელია იმ მიზეზის გამოც, რომ ამ საზოგადოებისა და კულტურის სოციალურ და კულტურულ ფენომენთა მთელი ჯამი არასოდეს ყოფილა ინტეგრირებული ერთ უნიფიცირებულ სისტემად. ცხადია, რაც არ გაერთიანებულა, ის არც შეიძლება განცალკევდეს.
მართალია, შუა საუკუნეების კულტურაში დომინირებდა იდეაციური ფორმა, მაგრამ მის გვერდით არსებობდა (როგორც არაძირითადი) გრძნობადი და ეკლექტიკური არაინტეგრირებული ფორმებიც, რაც აისახებოდა სახვითი ხელოვნებისა და მეცნიერების, ფილოსოფიისა და რელიგიის, ეთიკისა და ცხოვრების წესის მრავალფეროვნებაში. უკანასკნელი ოთხი საუკუნის მანძილზე თანამედროვე კულტურის უპირატესი მოდელი გრძნობადი ფორმა იყო, მაგრამ მის გვერდით არსებობდა ხელოვნების, ფილოსოფიის, რელიგიის თუ ეთიკის იდეაციური და სხვა ფორმებიც. კაცობრიობის ისტორიაში არც ერთი კულტურა არ ყოფილა მთლიანად და სრულად ინტეგრირებული. ტერმინი "ინტეგრაციის დომინანტური ფორმა" არ გულისხმობს აბსოლუტურ მონოპოლიურ უპირატესობას, რომელიც გამორიცხავს კულტურის სხვა ფორმების არსებობას.
ეს კი ნიშნავს, რომ შეიძლება მოისპოს მხოლოდ ის კულტურული და სოციალური ფორმები, რომლებიც ინტეგრირებულია ერთ გრძნობად ფორმად. მართალია, ეს მოვლენები შეადგენენ დასავლეთის მთელი კულტურის ძირითად მასივს, მაგრამ მაინც მთლიანად არ მოიცავენ ამ კულტურის შემადგენელ ყველა სოციალურ-კულტურულ ფენომენს. გრძნობად ფორმაში არაინტეგრირებულმა კომპონენტებმა, შეიძლება, განაგრძონ არსებობა და წარმატებული ფუნქციონირებაც კი.
მონარქიის შეცვლა რესპუბლიკით, ან კაპიტალიზმისა - კომუნიზმით სრულიად უმნიშვნელო მოვლენებია, კულტურის ერთი ფუნდამენტური ფორმის მეორით შეცვლასთან (იდეაციურისა გრძნობადით ან პირიქით) შედარებით. ასეთი ცვლილება ძალიან იშვიათია. ბერძნულ-რომაული და დასავლური სამყაროს სამიათასწლოვანი ისტორიის მანძილზე ასეთი ცვლილება მხოლოდ ოთხჯერ მოხდა.
გავაანალიზოთ კრიზისი სოციალური და კულტურული ცხოვრების სხვადასხვა სექტორში.

ნატიფ ხელოვნებათა კრიზისი

1. ნატიფ ხელოვნებათა იდეაციური, იდეალისტური და გრძნობადი ფორმები

ნატიფი ხელოვნებანი ყველაზე უფრო მგრძნობიარე სარკეა, რომელიც საზოგადოებასა და მის კულტურას ასახავს. როგორიცაა კულტურა და საზოგადოება, ისეთი იქნება მისი ხელოვნებაც. თუ კულტურა უპირატესად გრძნობადია, გრძნობადი იქნება სახვითი ხელოვნებაც. თუ კულტურა არ არის ინტეგრირებული, ქაოტური და ეკლექტური იქნება სახვითი ხელოვნების ძირითადი სახეებიც.
სამი ძირითადი კულტურიდან (იდეაციური, იდეალისტური, გრძნობადი) თითოეულს გააჩნია სახვითი ხელოვნების საკუთარი ფორმები, რომელიც სხვებისაგან განსხვავდება როგორც გარეგნული ნიშნებით, ისე შინაარსითაც. განვიხილოთ ხელოვნების ეს ძირითადი ფორმები.
იდეაციური ხელოვნება როგორც შინაარსით, ისე ფორმით გამოხატავს იდეაციური კულტურის ძირითად წინამძღვარს - ძირითადი რეალობა და ფასეულობა ღმერთია. ამიტომ იდეაციური ხელოვნების თემაა ღმერთის ზეგრძნობადი სამყარო, მისი გმირები - ღმერთი და სხვა ღვთაებანი, ანგელოზები, წმინდანები და ცოდვილნი, სული, სამყაროს შექმნის საიდუმლო, ხსნა, ცოდვის გამოსყიდვა, ჯვარცმა და სხვა ტრანსცენდენტური მოვლენები. ხელოვნება მთლიანად რელიგიურია. იგი მცირე ყურადღებას უთმობს პიროვნებას, გრძნობადი ემპირიული სამყაროს საგნებსა და მოვლენებს. არ გვხვდება რეალური პეიზაჟი, პორტრეტი, სატირა. ხელოვნება წმინდაა როგორც შინაარსით, ისე ფორმით. იგი არ უშვებს უმცირეს გრძნობადობასაც კი, ეროტიკას, სატირას, კომედიას, ფარსს.
მისი სტილი უნდა იყოს და არის კიდეც სიმბოლური. რამდენადაც ღმერთსა და ზეგრძნობად მოვლენებს არ გააჩნიათ არავითარი მატერიალური ფორმა, შეუძლებელია მათი ნატურალისტური გამოსახვა. ისინი შეიძლება მხოლოდ სიმბოლურად გამოისახონ. აქედან - იდეაციური ხელოვნების ტრანსცენდენტური სიმბოლიზმი. მტრედის, ღუზის, ზეთისხილის რტოს ნიშნები ადრექრისტიანულ კატაკომბებში წარმოადგენდა მხოლოდ ღმერთის უხილავ სამყაროს ფასეულობათა სიმბოლოებს, განსხვავებით რეალური სამყაროს მტრედის ან ზეთისხილის რტოსაგან.
ასეთი ხელოვნება თავისი ხასიათით სტატიკურია. იგი მთლიანად ინტროვერტულია, ყოველგვარი გრძნობადი სამკაულების გარეშე. ეს არის არა ერთი პროფესიონალი მხატვრის ხელოვნება, არამედ მორწმუნეთა უსახელო კოლექტივის ურთიერთობა ღმერთთან და საკუთარ სულთან. ასეთ ურთიერთობას არ ესაჭიროება პროფესიონალი შუამავალი, ან რაიმე გარეგნული სამკაული.
გრძნობადი ხელოვნება. მისი ტიპიური ნიშნები სრულიად განსხვავებულია იდეაციური ხელოვნების ნიშნებისაგან, რადგან გრძნობადი კულტურის ძირითადი წანამძღვარი იდეაციურის საპირისპიროა. გრძნობადი ხელოვნების სფერო გრძნობათა ემპირიული სამყაროა. მისი თემებია რეალური პეიზაჟი, პორტრეტი, ადამიანი, რეალური მოვლენები და თავგადასავლები. მასწავლებელი, ფერმერი, მუშა, დიასახლისი, სტენოგრაფისტი - აი, მისი პერსონაჟები. სიმწიფის საფეხურზე მის საყვარელ "გმირებად" იქცევიან დამნაშავენი, სულით ავადმყოფები, ფარისევლები, ქურდები, გაიძვერები და მათი მსგავსი სუბსოციალური ტიპები. ამ ხელოვნების მიზანია გრძნობადი სიამოვნების მინიჭება, გართობა, გამხიარულება, აგზნება. ამიტომ იგი უნდა იყოს სენსაციური, პათეტიკური, გრძნობით აღსავსე, მუდმივად ახლის მაძიებელი. იგი თავისუფალია რელიგიისა და მორალისაგან; მიზნიდან გამომდინარე, ფართოდ იყენებს კარიკატურას, კომედიას, ფარსს, ირონიას და სხვა მსგავს საშუალებებს. ეს არის პროფესიონალ მხატვართა ხელოვნება, რომელიც სიამოვნებას ანიჭებს პასიურ პუბლიკას.
მისი სტილი - „ხელოვნება ხელოვნებისათვის" - ნატურალისტურია, რეალისტური, ზოგჯერ - რამდენადმე ილუზიონისტურიც კი, თავისუფალი ყოველგვარი ზეგრძნობადი სიმბოლიზმისაგან. იგი ასახავს გარემომცველ სამყაროს ისე, როგორც იგი აღიქმება ჩვენი გრძნობის ორგანოთა მიერ. თავისი ბუნებით, ეს ხელოვნება დინამიურია, იგი მუდმივად იცვლება, რათა მიმზიდველი და საინტერესო დარჩეს. ეს არის "საჩვენებელი", გარეგნული ნიშნების ხელოვნება, შესაბამისი სამკაულების გამოყენებით.
იდეალისტური ხელოვნება ერთგვარი შუამავალია ხელოვნების იდეაციურ და გრძნობად ფორმებს შორის. მისი სამყარო ნაწილობრივ ზეგრძნობადია, ნაწილობრივ - გრძნობადი, მაგრამ გრძნობადი სინამდვილის მხოლოდ ამაღლებული და კეთილშობილური გამოვლინებებით. მისი გმირები ხან ღმერთები და სხვა მისტიკური არსებები, ხან რეალური ადამიანები არიან, მხოლოდ სრულყოფილნი და ამაღლებულნი. იგი შეგნებულად ბრმაა ყოველივე უღირსის, ვულგარულის, მახინჯის მიმართ, რაც გრძნობათა რეალურ სამყაროში არსებობს. მისი სტილი ნაწილობრივ სიმბოლური და ალეგორიულია, ნაწილობრივ - რეალისტური და ნატურალისტური. ეს ხელოვნება მშვიდია, ნათელი, აუღელვებელი. მხატვარი მხოლოდ, პირველია თანასწორთა შორის იმ ერთობაში, რომლის წევრად იგი გვევლინება. ერთი სიტყვით, ეს არის იდეაციური და გრძნობადი ხელოვნების უკეთილშობილესი ფორმების შესანიშნავი სინთეზი.
ეკლექტური ხელოვნება ფსევდოხელოვნებაა, რომელიც წარმოადგენს ამა თუ იმ ფორმის მექანიკურ ნარევს და გამთლიანებული არ არის ერთიან სტილად. მას არ გააჩნია არც გარეგნული, არც შინაგანი ერთიანობა, ინდივიდუალური ან მუდმივი სტილი, არ ასახავს უნიფიცირებულ ფასეულობათა სისტემას.
ისტორიული მაგალითები. რადგან კულტურის იდეაციური, იდეალისტური და გრძნობადი ფორმები მუდმივია და უნივერსალური, მათი მაგალითები მოიძებნება წარსულშიც და თანამედროვეობაშიც, პრიმიტიულ და ცივილიზებულ ხალხებშიც.
როგორც არ უნდა განსხვავდებოდეს პრიმიტიული და ცივილიზებული ხალხის სახვითი ხელოვნება, თუ ისინი კულტურის ერთსა და იმავე ტიპს ეკუთვნიან, მათ მაინც აქვთ მსგავსი გარეგნული და შინაგანი ნიშნები.

2. ცვლილებები სახვითი ხელოვნების ფორმებში

თვალი მივადევნოთ კულტურის დომინირებული ფორმების ცვლილებებს ბერძნულ-რომაულ და დასავლურ ხელოვნებაში.
ისტორია იწყება კრეტა-მიკენის კულტურით, უფრო ზუსტად, ვაფიოს ცნობილი თასით, რომელზეც მოცემულია ხარის მოთვინიერების ბრწყინვალე იმპრესიონისტული სურათი. ესაა გრძნობადი ხელოვნების შესანიშნავი ნიმუში. ცნობილია, რომ კრეტა-მიკენის კულტურის უკანასკნელი პერიოდი გრძნობადი ფორმის დაქვეითებით აღინიშნა.
მე-8-6 საუკუნეების ბერძნული ხელოვნება იდეაციური ხელოვნებაა, მისთვის დამახასიათებელი ყველა ნიშნით. იგი რელიგიურია, სიმბოლური. არ გამოსახავს საგნებს ისე, როგორც მათ ვხედავთ, არამედ მიმართავს რელიგიურ ფასეულობათა უხილავი სამყაროს გეომეტრიულ და სხვა სიმბოლოებს.
ძვ.წ. მე-6 საუკუნიდან შეინიშნება იდეაციური ხელოვნების დაქვეითება და იდეალისტური ხელოვნების გენეზისი, რომელიც მწვერვალს ძვ.წ. მე-5 საუკუნეში აღწევს - ფიდიასის, ესქილეს, სოფოკლეს, პინდარეს დროს. ეს არის იდეალიზებული, ტიპოლოგიური ხელოვნება, ნაწილობრივ რელიგიური და ნაწილობრივ ემპირიული. გრძნობადი სამყაროდან მან აიღო მხოლოდ კეთილშობილი ფორმები და დადებითი ფასეულობანი. მისი იდეალიზმი ვლინდება მხატვრის მიერ ადამიანის ანატომიისა და იმის შესანიშნავ ცოდნაში, თუ როგორ განსხეულდეს ეს ცოდნა იდეალურ, სრულყოფილ ფორმაში. ჩვენ ვერ ვხედავთ კონკრეტულ პორტრეტებს, დეფექტებს, სიმახინჯეს, რეალისტურ პეიზაჟს. ადამიანთა, ისევე როგორც ღმერთების სახეთა გამოსახულება მშვიდია, აუღელვებელი, უემოციო. თვით მიცვალებულებიც კი ინარჩუნებენ ამ მშვიდ სილამაზეს. მხატვარი თავს არიდებს ყოველივეს, რასაც შეუძლია დაარღვიოს ცხოვრების იდეალისტური წესის იდეალური წესრიგი და ჰარმონია. ეს ხელოვნება ღრმად რელიგიური, მორალური, გამაკეთილშობილებელი და პატრიოტულია. მოკლედ, ესაა ხელოვნება, რომელიც შესანიშნავად უხამებს ერთმანეთს ზეციურ სრულყოფასა და მიწიერ კეთილშობილ სილამაზეს.
ძვ.წ. მე-5 საუკუნიდან იზრდება გრძნობადი საწყისის როლი. ძვ.წ. მე-3-ახ.წ. მე-4 საუკუნეები გრძნობადი კულტურისა და ხელოვნების ბატონობის ხანაა. ახ.წ. დამდეგიდან მან განვითარების მწვერვალს მიაღწია, რაც გამოიხატა რეალიზმით და არქაული, კლასიკური და სხვა სტილების მზარდი იმიტაციით.
ახ.წ. მე-4 საუკუნიდან იწყება კულტურის გრძნობადი ფორმის რღვევა და ქრისტიანული იდეაციური კულტურის (ხელოვნების) დამკვიდრება, რომლის ბატონობა მე-6-დან მე-12 საუკუნემდე გაგრძელდა.
შუა საუკუნეების არქიტექტურის უმნიშვნელოვანესი ძეგლები - ტაძრები, ეკლესიები - ღმერთისადმი მიძღვნილი ქმნილებებია. მათი გარეგნული სახე - ჯვრისებრი გეგმა, გუმბათი თუ შპილი, აგრეთვე, ფაქტობრივად, ყოველი არქიტექტურული თუ სკულპტურული დეტალი სიმბოლურია. ეს არის მართლაც "ბიბლია ქვაში". სკულპტურა არანაკლებ რელიგიურია: ისევ და ისევ ძველი და ახალი აღთქმა ქვაში, თიხასა თუ მარმარილოში. თითქმის მთლიანად სიმბოლურია მხატვრობაც. არ ჩანს პეიზაჟი, ჟანრული თემები, რეალისტური პეიზაჟი, პორტრეტი, კარიკატურა, სატირა. ლიტერატურა ბიბლიიდან მომდინარეობს; ესაა ბიბლიის კომენტარები, ლოცვები, წმინდანთა ცხოვრებანი; საერო ლიტერატურის წილი უმნიშვნელოა. ბერძნულ-რომაული საერო ლიტერატურა გამოიყენება, მაგრამ მნიშვნელოვნად სიმბოლიზებული და ინტერპრეტირებული. საერო ლიტერატურა, სიტყვის საკუთარი მნიშვნელობით, კვლავ ჩნდება მხოლოდ მე-12 საუკუნეში. მუსიკა წარმოდგენილია საეკლესიო სიმღერით.
მთელი ეს ხელოვნება უბრალოა, ასკეტური, ტრადიციული, სულიერი. ეს არის ადამიანის სულის ხელოვნება, რომელიც მარტო ამყარებს ურთიერთობას ღმერთთან. აქედან - ხელოვნების ანონიმურობა. მცირე გამონაკლისების გარდა, ჩვენ არ ვიცით თვით ყველაზე დიდი შედევრების შემქმნელთა სახელები.
ასეთია მე-6-12 საუკუნეების ხელოვნების ყველაზე დამახასიათებელი ნიშნები. ისინი გამოყოფილია არა ზედაპირული შთაბეჭდილებებით, არამედ შუა საუკუნეებისა და თანამედროვე ხელოვნების ასი ათასზე მეტი ნიმუშის რაოდენობრივი და თვისებრივი ანალიზის გზით.
მე-12 საუკუნიდან თავს იჩენს იდეაციური სახვითი ხელოვნების ყველა სახის დაქვეითება, მუსიკის გარდა, რომლის დაქვეითება მოგვიანებით დაიწყო მე-13-14 საუკუნეებში მიმდინარეობს იდეაციურიდან იდეალისტურ ფორმაზე გადასვლა. იგი ემყარება ზეგრძნობად სამყაროს, მაგრამ სულ უფრო მეტად ასახავს რეალური სამყაროს ამაღლებულ და კეთილშობილურ ფასეულობებს. იგი იღებს მხოლოდ დადებით ტიპებსა და მოვლენებს, იგნორირებას უკეთებს პათოლოგიურსა და ნეგატიურს. ესაა იდეალიზებული ტიპების ხელოვნება, რომელიც იშვიათად ახდენს პიროვნების ან მოვლენის ინდივიდუალიზებას. მისი გმირები უკვდავი ან ნახევრად-ღვთაებრივი არსებებია, გმირები თავიანთი ქმედებებითა და ტრაგიზმით. იგი, თითქოს, უკვდავებას ანიჭებს მოკვდავთ. ფერწერა მკაფიოა, მშვიდი, თავისუფალი ძლიერი ვნებებისა და ემოციებისაგან. ჟანრული ფერწერა ასახავს მხოლოდ უდიდეს მოვლენებს. მუსიკა დაახლოებით ნახევარი საუკუნის შემდეგ იწყებს იდეალისტური ფორმის გრძნობადი სილამაზის კეთილშობილური სახის მიღებას.
იდეალისტური პერიოდი მე-15 საუკუნეში მთავრდება. მას მოსდევს გრძნობადი კულტურის ბატონობა, რომელიც აპოგეას მე-19 საუკუნეში აღწევს.
იდეალისტური, იდეაციური და გრძნობადი კულტურის არსებითი განმასხვავებელი ნიშანი მათსავე ბუნებაშია: გრძნობად-რელიგიურ ან გრძნობად-ემპირიულ სფეროში. მეორე მნიშვნელოვანი ასპექტია სტილი: ფორმალური და სიმბოლური თუ ვიზუალური და გრძნობადი.

3. დასავლეთის ნატიფ ხელოვნებათა თანამედროვე კრიზისი

მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრისა და მე-20 საუკუნის დასაწყისში გრძნობადმა კულტურამ (ხელოვნებამ) სიმწიფის სტადიას მიაღწია. ამის შემდეგ იწყება შინაგან წინააღმდეგობათა და უნაყოფობის პერიოდი - დეკადანსი.
წმინდა ტექნიკური თვალსაზრისით, თანამედროვე დასავლური გრძნობადი ხელოვნება უფრო სრულყოფილია, ვიდრე სხვა რომელიმე ეპოქის გრძნობადი ხელოვნება. ოსტატები შესანიშნავად ფლობენ ტექნიკურ საშუალებებს, შეუძლიათ პრიმიტიული ხელოვნების, ფიდიასის, გოთური ტაძრების, ეგვიპტური პირამიდების, რაფაელის და მიქელანჯელოს, ჰომეროსის და დანტეს, პალესტრინისა და ბახის იმიტირება.
რაოდენობრივი თვალსაზრისით, ჩვენმა კულტურამ შექმნა ხელოვნების ნიმუშები, უპრეცედენტო თავიანთი მოცულობითაც და ზომებითაც. მან შეაღწია სოციალური ცხოვრების ყველა სფეროში. თითოეული ადამიანი ენერგიის მინიმალური დახარჯვით შეიძლება აღმოჩნდეს ხელოვნების ნაწარმოების პირისპირ.
კიდევ ერთი დამახასიათებელი ნიშანია ჩვენი ხელოვნების უსასრულო მრავალფეროვნება. იგი არ არის შემოფარგლული ერთი რომელიმე სტილით ან სფეროთი, როგორც წინა ეპოქების ხელოვნება. პრიმიტიული, ეგვიპტური, აღმოსავლური, ბერძნული, რომაული, შუასაუკუნეობრივი, კლასიკური, რომანტიკული, ექსპრესიონისტული, იმპრესიონისტული, რეალისტური და იდეალისტური, აღორძინების ხანის ხელოვნება, ბაროკო, როკოკო, ვიზუალური და შეგრძნებითი, იდეაციური და გრძნობადი, კუბისტური და ფუტურისტული, რელიგიური და საერო, კონსერვატული და რევოლუციური - ყველა ეს სტილი ერთმანეთის გვერდით თანაარსებობს ჩვენს ხელოვნებაში. ასეთი მრავალფეროვნება უცნობი იყო წარსულის ყველა გრძნობადი ხელოვნებისთვის.
ყველა ამ თვალსაზრისით, თანამდეროვე ხელოვნებამ გაამდიდრა კულტურა და გააკეთილშობილა თვით ადამიანი.
მაგრამ, ამ მიღწევებთან ერთად, ჩვენი გრძნობადი კულტურა თავად შეიცავს საკუთარი დაშლისა და დაცემის ვირუსებს. ეს ვირუსები თანდაყოლილია. სანამ ხელოვნება იზრდება და ვითარდება, ისინი საშიში არა არის. მაგრამ როცა იგი ამოწურავს თავისი შემოქმედებითი შესაძლებლობების დიდ ნაწილს, ვირუსები აქტიურდება და გრძნობადი კულტურის ბევრ ღირსებას მისსავე ნაკლად აქცევს. ჯერ ერთი, სიამოვნების მინიჭების ფუნქცია დაშლა-დაქვეითების საფეხურზე უბრალო გრძნობადი სიამოვნების დონემდე დადის. მეორე, ცდილობს რა ასახოს სინამდვილე ისე, როგორც ის არის, ხელოვნება სულ უფრო ილუზორული ხდება - ზედაპირული, ცარიელი, არასრულყოფილი, ცრუ. მესამე, სენსაციური მასალის ძიებაში, რომელიც წარმატების აუცილებელი პირობაა, ხელოვნება სულ უფრო შორდება პოზიტიურ მოვლენებს და ნეგატიურისკენ იხრება, იგი იქცევა გრძნობადი სინამდვილის ნეგატიურ ფენომენთა და პათოლოგიათა მუზეუმად. მეოთხე, მრავალფეროვნება იწვევს ჰარმონიის, წონასწორობის, მთლიანობის დარღვევას და კულტურას აქცევს ქაოსისა და არათანმიმდევრულობის ოკეანედ. მეხუთე, მრავალფეროვნება სტიმულს აძლევს ტექნიკურ საშუალებათა გართულებას, რასაც ზიანი მოაქვს სახვითი ხელოვნების ხარისხისა და შინაგანი ფასეულობებისათვის. მეექვსე, გრძნობადი კულტურა (ხელოვნება), როგორც ვთქვით, პროფესიონალთა მიერ შექმნილი ხელოვნებაა. ასეთი სპეციალიზაცია უკანასკნელ სტადიაზე იწვევს მხატვრის დაშორებას მისი რეპრეზენტატული გარემოსაგან.
ხელოვნება სულ უფრო მეტად იქცევა გასაყიდად გამიზნული საქონლის მწარმოებლად. ამიტომ იგი სულ უფრო შორდება კულტურულ და მორალურ ფასეულობებს, იქცევა ცარიელ, უზნეო, დესაკრალიზებულ, ასოციალურ ხელოვნებად.
საზღვარი ჭეშმარიტად ხელოვნებისა და წმინდა წყლის გართობას შორის თანდათან იშლება. ქრება ჭეშმარიტი ხელოვნების სტანდარტები, მათ ცვლის ფსევდოხელოვნების ყალბი კრიტერიუმები. გრძნობადი ხელოვნება სულ უფრო ზედაპირულად, ზერელედ ასახავს გრძნობად სინამდვილეს. იგი კონცენტრირდება პათოლოგიურ ფაქტებსა და ადამიანებზე. ხარისხი სულ უფრო მეტად ექვემდებარება რაოდენობას, შინაარსი - ტექნიკურ ხერხებსა და საშუალებებს.
როგორც პროტესტი დეკადანსისადმი, იბადება მოდერნისტული ხელოვნება (კუბიზმი, ფუტურიზმი, კონსტრუქტივიზმი, დადაიზმი და სხვა "იზმები"). ნიშნავს თუ არა ეს, რომ მოდერნიზმი დასავლური ხელოვნების ახალი, ორგანული ფორმაა და მომავალი ათწლეულები თუ ასწლეულები მას ეკუთვნის? არ ნიშნავს. უფრო სწორი იქნება, თუ ვიტყვით, რომ მოდერნიზმი დომინირებული გრძნობადი ფორმის რევოლუციური გამოწვევაა. ჯერჯერობით ნათელია მხოლოდ მისი ნეგატიური პროგრამა, მაგრამ ბუნდოვანია მიზნები. საერთოდ, ყველა რევოლუციის პროგრამა მკაფიოდ ნეგატიურია, სანამ გაჩნდებოდეს დადებითი პროგრამა. თუ მოდერნისტული ხელოვნების სტილი სრულიად განსხვავებულია გრძნობადი ხელოვნების სტილისაგან, მისი შინაარსი კვლავინდებურად გრძნობადი რჩება. მოდერნისტები, ძირითადად, დამანგრეველნი არიან და არა შემოქმედნი. მოდერნიზმი ყვავის მხოლოდ გარდამავალი პერიოდისათვის დამახასიათებელ სპეციფიკურ პირობებში. იგი მეტად ქაოტურია იმისათვის, რომ მუდმივი მხატვრული კულტურის საფუძველი გახდეს.
მოგვწონს ჩვენ ეს თუ არა, გრძნობადმა კულტურამ უკვე შეასრულა თავისი მისია. მისი დაშლის შეჩერება შეუძლებელია. მას აუცილებლად შეცვლის სხვა ტიპის კულტურა (და ხელოვნება)-იდეაციური და იდეალისტური, რომლებმაც თავის დროზე, 6-7 საუკუნის წინ, ადგილი დაუთმეს გრძნობად ხელოვნებას. გარდამავალ პერიოდს მოყვება ახალი-შესაძლოა, იდეაციური-ხელოვნების დაბადება.(გვ. 462)

კრიზისი ჭეშმარიტების სისტემებში: მეცნიერება, ფილოსოფია, რელიგია

ჭეშმარიტების სამი სისტემა: იდეაციური, იდეალისტური და გრძნობადი

პილატესეული "რა არის ჭეშმარიტება?" მუდმივი კითხვაა. შეზღუდულია ადამიანური გონებისათვის შესაძლებელია მხოლოდ და მხოლოდ შეფარდებითი პასუხი მასზე. ეს პასუხები შეიძლება 3 კლასად დავყოთ; თითოეულს გააჩნია ჭეშმარიტების საკუთარი სისტემა, საკუთარი წყაროები და კრიტერიუმები. ისინი შეესაბამებიან ზემოთ დასახელებულ კულტურის სამ ზესისტემას: იდეაციურს, იდეალისტურსა და გრძნობადს.
იდეაციური ჭეშმარიტება - ესაა ჭეშმარიტება, რომელიც მისაწვდომი ხდება ღვთის წყალობით, მისი შიკრიკების (წინასწარმეტყველნი, მისტიკოსები, "ეკლესიის მამები") მეშვეობით; მისი წვდომა შეიძლება ზეგრძნობადი გზით - მისტიკით, ხილვით, ღვთაებრივი ინტუიციით, ზეშთაგონებით. მას შეიძლება ეწოდოს რწმენის ჭეშმარიტება. იგი უმცდარია და იძლევა ადეკვატურ ცოდნას რეალურ ფასეულობათა შესახებ.
გრძნობადი ჭეშმარიტება (ჭეშმარიტების ამ სისტემას სხვაგვარად ემპირიზმს უწოდებენ) შეგრძნებათა ჭეშმარიტებაა, რომელსაც გრძნობის ორგანოთა მეშვეობით ვწვდებით. რეალური ფასეულობა გრძნობადია, შესაბამისად, შემეცნებაც შესაძლებელია მხოლოდ ჩვენი გრძნობის ორგანოთა მეშვეობით. ამ პრინციპის ფორმულირება გვხვდება ჯონ ლოკთან: "არაფერია ცნობიერებაში ისეთი, რაც მანამდე არ ყოფილა შეგრძნებებში".
იდეალისტური ჭეშმარიტება დანარჩენი ორი ჭეშმარიტების სინთეზია, რომელიც ჩვენი გონების მიერაა შექმნილი. იგი აღიარებს გრძნობის ორგანოების, როგორც ნებისმიერი მტკიცების ჭეშმარიტების თუ მცდარობის წყაროს და კრიტერიუმის როლს. ზეგრძნობად მოვლენებთან დაკავშირებით, იგი აცხადებს, რომ მათი შემეცნება შუძლებელია გრძნობადი გამოცდილებით და შესაძლებელია მხოლოდ ღვთიური ხილვით. და ბოლოს, ჩვენი გონება ლოგიკურად ან დიალექტიკურად შეიძლება მივიდეს რიგ საფუძვლიან მტკიცებებამდე, მაგალითად, სილოგისტურ ან მათემატიკურ დასკვნებამდე. მათი უმრავლესობა არ შეიძლება მიღებულ იქნას არც გრძნობადი გამოცდილებით, არც ღვთაებრივი ხილვით, არამედ მხოლოდ ადამიანური გონების ლოგიკით. ამრიგად, ადამიანის გონება ამთლიანებს, აერთიანებს გრძნობად, რწმენისა და გონის ჭეშმარიტებას. პლატონისა და არისტოტელეს, ალბერტ დიდისა და თომა აქვინელის სისტემები საუკეთესო ნიმუშებია ღვთიური, გრძნობადი და დიალექტიკური ჭეშმარიტებების სინთეზის მცდელობისა.
ასეთია, მოკლედ, ჭეშმარიტების სამი სისტემა. მათ ფარგლებს მიღმა რჩება მხოლოდ წმინდა ნეგატიური და სკეპტიკური პასუხები კითხვაზე "რა არის ჭეშმარიტება?" ნეგატივისტური პასუხის მიხედვით, ჩვენ არ შეიძლება რაიმე ვიცოდეთ; რომც ვიცოდეთ რამე, მაინც არ შეგვეძლებოდა მისი გამოხატვა ადექვატურად; თუ მაინც შევძლებდით მის გამოხატვას, ვერ შევძლებდით ცოდნის გადაცემას სხვათათვის. ასეთი უკიდურესი სკეპტიციზმი პერიოდულად ჩნდებოდა აზროვნების ისტორიაში, მაგრამ იგი მუდამ შემოზღუდული იყო მოაზროვნეთა ვიწრო წრით და გამოირჩეოდა არამყარობით; კაცობრიობას არ შეუძლია იარსებოს ასეთი სკეპტიციზმის პირობებში.
ზემოთ მოტანილი ჭეშმარიტებათა სამი სისტემის სქემა გვიჩვენებს, რომ თითოეული მათგანი გამომდინარეობს კულტურის სამი ზესისტემიდან. კულტურის გაბატონებული ზესისტემის შეცვლასთან ერთად, შესაბამისად იცვლება ჭეშმარიტების სისტემაც.
საჭიროა მკაფიოდ გავიაზროთ არსებითი სხვაობა რწმენის იდეაციურ ჭეშმარიტებასა და გრძნობების გრძნობად ჭეშმარიტებას შორის. თუ თითოეულ მათგანს განვიხილავთ როგორც სრულ სიმართლეს, მაშინ ისინი შეუთავსებადნი არიან. ის, რაც ჭეშმარიტია იდეაციური ცოდნის თვალსაზრისით, სრული უვიცობა ან ცრურწმენაა გრძნობადი ჭეშმარიტების სისტემათა შორის, რომელიც განსაკუთრებით მკაფიოდ იჩენს თავს ერთი კულტურის ჩასვენებისა და ახალი კულტურის აღმავლობის პერიოდში. მისი ნათელი მაგალითია კონფლიქტი ქრისტიანობის ღვთიურ ჭეშმარიტებასა და ბერძნულ-რომაული საზოგადოების გრძნობად ჭეშმარიტებას შორის ახ.წ. პირველ ასწლეულებში. ბერძენ და რომაელ წარმართ მოაზროვნეებს, რომლებიც გრძნობადი ჭეშმარიტების მატარებელნი იყვნენ, ქრისტიანული ღვთიური ჭეშმარიტება უვიცობად ან შეცდომად ეჩვენებოდათ. ისეთ ინტელექტუალებს, როგორებიც იყვნენ ტაციტუსი, პლინიუსი, მარკუს ავრელიუსი და სხვები, ქრისტიანული ჭეშმარიტება მიაჩნდათ "უკიდურესობამდე მიყვანილ, დამამცირებელ შეცდომად", "საშიშ ცრურწმენად", თვით ქრისტიანები - „ალოგიკურ, უვიც ხალხად". მეორე მხრივ, ქრისტიანული ჭეშმარიტების თვალსაზრისით, გრძნობადი ცოდნა და ჭეშმარიტება სხვა არაფერია, თუ არა სისულელე.
ჭეშმარიტების ამ ორი სისტემის კონფლიქტი მეტად მწვავე იყო და მე-6 საუკუნემდე გრძელდებოდა. გაიმარჯვა ქრისტიანულმა ჭეშმარიტებამ, რომელიც არ იყო დაკავშირებული ემპირიულ შემეცნებასთან, თუმცა ამ უკანასკნელს აღიარებენ როგორც დამხმარეს, "მსახურს", მაგრამ მხოლოდ მანამ, სანამ იგი არ ეწინააღმდეგებოდა ქრისტიანობის ზეგრძნობად, ზელოგიკურ, ზეგონიერ ჭეშმარიტებას.
რენესანსის ეპოქაში გრძნობადი ჭეშმარიტება კვლავ იწყებს აღორძინებას და სწრაფად ავიწროებს ქრისტიანობის ღვთიურ ჭეშმარიტებას. კონფლიქტი ისევე მწვავეა, როგორც წელთაღრიცხვის დასაწყისში, მხოლოდ ამჯერად ღვთიური ჭეშმარიტება თავს იცავს, გრძნობადი კი უტევს.
არც ერთი სისტემა არ მოიცავს თავის თავში მთელ ჭეშმარიტებას და არც ერთი მათგანი არ არის მთლიანად მცდარი. ასე რომ არ იყოს, მათ მონაცვლეობასა და მერყეობას ადგილი არ ექნებოდა. ყოველი სისტემა ნაწილობრივ ჭეშმარიტი და სარწმუნოა.
თუ თვალს გადავავლებთ მეცნიერებასა და აზროვნების ისტორიას, დავინახავთ, რომ ჭეშმარიტების სამივე სისტემა - გრძნობადი, რაციონალური და ინტუიციური - ჭეშმარიტი შემეცნების წყაროა და თითოეული მათგანი, საჭიროებისამებრ გამოყენებული, გვაძლევს ცოდნას ობიექტური რეალობის ამა თუ იმ მნიშვნელოვანი ასპექტის შესახებ. არც ერთი მათგანი არ არის მთლიანად მცდარი, მაგრამ თითოეული მათგანი, აღებული ცალკე, სხვებთან დაუკავშირებლად, შეიძლება მცდარი აღმოჩნდეს. რწმენის, გონისა და გრძნობების სამგანზომილებიან სივრცეში საერთო ჭეშმარიტება უფრო ახლოა აბსოლუტურ ჭეშმარიტებასთან, ვიდრე ერთ-ერთი ამ ფორმისეული ჭეშმარიტება. თითოეული ამ სისტემებიდან, დანარჩენებისაგან იზოლირებულად, ნაკლებ სარწმუნოა (და მეტად მცდარი) თვით საკუთარი კომპენტენციის ფარგლებშიც კი.
ზოგიერთმა კულტურამ, როგორც, მაგალითად, ბერძნულ-რომაულმა და დასავლურ ქრიასტიანულმა, რამდენჯერმე შეძლეს გადასვლა აზროვნების ერთი წესიდან მეორეზე. სხვა კულტურებმა ეს ვერ შეძლეს. პირველებმა განაგრძეს არსებობა და მეტ-ნაკლები წარმატებით განვლეს თანმიმდევრული, ურთიერთმონაცვლე ფაზები. სხვა კულტურები ან იღუპებოდნენ, ან განწირული იყვნენ ცოცხალ-მკვდარი არსებობისათვის, როცა მათი ჭეშმარიტების, რეალობისა და ფასეულობათა უსიცოცხლო სისტემა იქცეოდა მხოლოდ და მხოლოდ ისტორიულ "ექსპონატად" და არა შემოქმედებით სუბსტანციად. ასეთი კულტურები და საზოგადოებანი იქცეოდნენ მასალად სხვა, უფრო ძლიერი კულტურებისათვის. ის კულტურები, რომლებიც რეალობის ფასეულობას შემოფარგლავდნენ ჭეშმარიტების ერთ რომელიმე ასპექტით - იქნებოდა ეს ემპირიული, რაციონალური თუ ზეგრძნობადი, ან აზროვნების ერთი რომელიმე ტიპით, მხოლოდ აღარიბებდნენ საკუთარ თავს. ისინი საკუთარი შეზღუდულობის მსხვერპლად იქცეოდნენ. შუასაუკუნეობრივი კულტურის წმინდა თეოლოგიური, ზეგრძნობადი აზროვნება, რომელიც წარმოიშვა როგორც რეაქცია გვიანანტიკური პერიოდის გამოფიტულ გრძნობად კულტურებზე, რამდენიმე საუკუნის ბატონობის შემდეგ იწყებს ატროფირებას და თანდათან უახლოვდება კატასტროფას, რომლითაც აღინიშნა შუა საუკუნეების დაისი. იგივე ბედი ეწია რენესანსისა და განმანათლებლობის ეპოქის ცალმხრივ გრძნობად-რაციონალურ აზროვნებას.
ასეთია ძირითადი მიზეზი სამი დიდი ზესისტემის რიტმული მონაცვლეობისა. თანამედროვე ემპირიული გრძნობადი აზროვნების სისტემა, მასზე დამყარებულ კულტურასთან ერთად, ფიასკოს განიცდის. კრიზისი აიხსნება არა ამა თუ იმ გარეგანი მიზეზით; იგი შედეგია გრძნობადი ჭეშმარიტების განვითარების პროცესისა.
ჩვენი დროის ერთ-ერთ ძირითად ტენდენციად პ. სოროკინი მიიჩნევდა "კაცობრიობის შემოქმედებითი ლიდერობის ცენტრის გადანაცვლებას ევროპული დასავლეთიდან, სადაც იგი განთავსებული იყო უკანასკნელი ხუთი საუკუნის მანძილზე, წყნარი ოკეანისა და ატლანტიკის ვრცელ რაიონში, განსაკუთრებით ამერიკასა, აფრიკასა და აზიაში." ეს ტენდენცია ვლინდება დიდი ევროპული იმპერიების დაშლაში, პოტენციურად დიდი აზიური სახელმწიფოების - ინდოეთის, ჩინეთის, იაპონიისა და ევროაზიური რუსეთის - წარმოშობაში, აზიელი და აფრიკელი ხალხების სამეცნიერო და ტექნოლოგიური განვითარების დაჩქარებაში, დასავლეთში აღმოსავლური რელიგიური, ფილოსოფიური, ეთიკური, მხატვრული და კულტურული ფასეულობების მზარდ გავრცელებაში.
შემოქმედებითი ლიდერობის ცენტრის პერიოდული გადანაცვლება საერთო-ისტორიული კანონზომიერებაა. ამ ტენდენციას ადასტურებს მრავალი გამქრალი ლოკალური ცივილიზაციის ბედი, რომლებიც დეტალურად შეისწავლა ა.ტოინბიმ. იგი აგრეთვე მივიდა დასკვნამდე ცივილიზაციური პროგრესის ცენტრის დასავლეთიდან აღმოსავლეთში გადანაცვლების შესახებ, იგივე ტენდენციის ჩვენებას შეეცადა ჰანთინგტონი.
სოროკინის პროგნოზით, მოხდება დასავლური და აღმოსავლური სოციალურ-კულტურული ფასეულობებისა და რეალობების ურთიერთშეღწევა, მათი ტრანსფორმაცია ინტეგრალურ სოციოკულტურულ წესრიგად, რომელიც დასავლური და აღმოსავლური ელემენტებისა და ფასეულობებისაგან ჩამოყალიბდება.

მოამზადა ნინო ჩიქოვანმა

0179, თბილისი, ჭავჭავაძის გამზ. 3 (II კორპ.), ოთახი 162
ტელ: (+995 32) 229 08 44
ელ-ფოსტა: tsuculturologia@yahoo.com    icstbilisi@gmail.com
copyright © 2003-2016 კულტურის მეცნიერებათა ინსტიტუტი